Anonim Şirketlerde Kanuna Karşı Hile

Giriş ve Kuramsal Temeller: Hukuka Bağlılık ile Şeklî Kanunilik Arasındaki Gerilim

Hukuk düzeni, toplum düzenini sağlamak, adalet duygusunu tesis etmek ve bireyler ile kurumlar arası ilişkilerde güven ortamı yaratmak amacıyla birtakım kurallar koyar. Bu kurallar bütünü, hem lafzıyla (metinsel ifadesiyle) hem de ruhuyla (amaçladığı hukuki yararla) bir bütün oluşturur. Ancak toplumsal ilişkilerin karmaşıklığı, ticari hayatın dinamizmi ve menfaat çatışmaları, kişileri ve tüzel kişileri hukuki kuralların getirdiği kısıtlamalardan kaçınmak için farklı yollar aramaya iter. Ticaret hukuku alanında, özellikle de sermaye şirketlerinin en gelişmiş modeli olan anonim ortaklıklarda, bu kaçış yollarının en tehlikelilerinden ve sinsi olanlarından biri kanuna karşı hile müessesesidir.

Kanuna karşı hile, hukuki bir kavram olarak, şeklen (görünüşte) hukuka uygun olan ancak özünde (maksadında) kanunun emredici hükümlerini dolanmak, yasakladığı bir sonucu elde etmek veya kanun koyucunun öngörmediği bir avantajı haksız bir şekilde elde etmek amacıyla yapılan işlemler silsilesini ifade eder. Türk hukuk sisteminde ve özellikle anonim ortaklıklar hukukunda, ortakların sınırlı sorumluluk ilkesinin arkasına sığınarak ya da şirketin tüzel kişilik perdesini kötüye kullanarak hukukun etrafından dolaşması sıklıkla karşılaşılan bir durumdur.

Anonim şirketler, sermayenin tabana yayılması, büyük yatırımların finansmanı ve riskin paylaşılması amacıyla ihdas edilmiş kurumsal araçlardır. Lakin bu kurumsal yapı, aynı zamanda mal varlığı kaçırma, alacaklılardan mal mal etme, vergi yükümlülüklerinden kaçınma, rekabet yasağını ihlal etme veya azlık pay sahiplerinin haklarını zedeleme gibi gayrimeşru amaçlar için bir araç haline getirilebilmektedir. İşte bu noktada kanuna karşı hile, hukukun adaletsizliğe ve hukuka aykırılığa karşı geliştirdiği en önemli doktriner ve yargısal silahların başında gelir. Bu çalışmanın temel amacını, anonim şirketler hukuku bağlamında kanuna karşı hile kavramını; teorik temelleri, türleri, şirketler hukuku içerisindeki somut görünüm biçimleri, yönetim kurulu ve ortakların sorumlulukları ile bu hileli işlemlere karşı hukuk düzeninin öngördüğü yaptırımlar çerçevesinde derinlemesine, kapsamlı ve herkesin anlayabileceği akademik bir dille incelemek oluşturmaktadır.

1. Kanuna Karşı Hile Kavramının Hukuki Mahiyeti ve Unsurları

Kanuna karşı hile, ilk bakışta hukuka uygun gibi görünen, yani kanunun metnine (lafzına) harfiyen uyulduğu iddia edilen bir işlemin, aslında kanunun koyduğu bir yasak veya emredici kuralı dolanmak (delmek) amacıyla yapılması durumudur. Hukuk felsefesinde ve borçlar hukukunda “kanunun lafzı ile ruhu” arasındaki çatışmanın bir ürünü olarak doğmuştur. Kanun koyucu her ihtimali kelimesi kelimesine metne yansıtamayabilir; bu nedenle koyduğu kuralların bir amacı (ratio legis) vardır. Kanuna karşı hile yapan kişi, kanunun metnindeki bir boşluktan, bir şekil şartından veya kuralın dar yorumlanmaya müsait olmasından yararlanarak, kanunun yasakladığı yasak sonuca başka bir yoldan ulaşır.

Bir hukuki işlemin veya sürecin kanuna karşı hile olarak nitelendirilebilmesi için doktrinde kabul edilen bazı kurucu unsurların bir arada bulunması gerekir:

• Şeklî Uygunluk Unsurları: Gerçekleştirilen işlem, ilk incelemede veya yüzeysel olarak bakıldığında yürürlükteki kanun hükümlerine tamamen uygundur. Görünüşte yasal bir prosedür takip edilmiştir.

• Amacın (Özün) Hukuka Aykırılığı: İşlemi yapanların nihai hedefi, kanunun açıkça yasakladığı bir sonuca ulaşmak veya kanunun emredici bir hükmünün uygulanmasını engellemektir. Amaç hukuka aykırıdır, ancak bu amaç maskelenmiştir.

• Dolanma (Girilmesi Yasak Alana Sızma) Kastı: Tarafların bilinçli olarak ve kasten kanun hükmünü dolanmak (etrafından dolaşmak) suretiyle istedikleri sonucu elde etme iradeleri mevcuttur. Sadece ekonomik saikler veya dürüstçe yapılan tasarruflar değil, bilinçli bir kaçış stratejisi söz konusudur.

Anonim şirketler hukuku, sermayenin korunması ilkesi, ortakların eşitliği ilkesi, alacaklıların haklarının korunması ve dürüstlük kuralı gibi çok sayıda emredici kuralla örülmüştür. Bu emredici kuralların getirdiği külfetlerden (örneğin sermaye artırım prosedürleri, kar dağıtım kısıtlamaları, ortaklıktan çıkarma yasakları) kurtulmak isteyen kurucular, yönetim kurulu üyeleri veya hâkim ortaklar, sıklıkla kanuna karşı hile yollarına başvurmaktadırlar.

2. Anonim Şirketlerde Kanuna Karşı Hilenin Görünüm Biçimleri

Anonim ortaklıkların karmaşık yapısı, pay devirleri, sermaye artırımları, ana sözleşme değişiklikleri ve grup şirketleri ilişkileri, kanuna karşı hilenin uygulanması için elverişli bir zemin sunar. Uygulamada en sık rastlanan kanuna karşı hile halleri şu başlıklar altında incelenebilir:

A. Sermayenin Korunması İlkelerinin Dolanılması ve Muvazaalı İşlemler

Türk Ticaret Kanunu, anonim şirketlerde sermayenin korunması amacıyla çok sıkı kurallar getirmiştir. Şirketin kendi paylarını iktisap etmesi (satın alması) kural olarak yasaktır veya çok sıkı sınırlamalara tabidir. Hâkim ortaklar veya yönetim kurulu, şirketin parasını ortaklara aktarmak veya şirket sermayesini el altından boşaltmak istediklerinde doğrudan kar dağıtımı yapamazlar; çünkü bu durum kanuna ve denetime takılır.

Bunun yerine, araya üçüncü bir kişi (muvazaalı bir aracı) sokarak, şirketin varlıklarını bu kişiye piyasa değerinin çok altında satmak, ardından bu aracı üzerinden parayı ortakların cebine aktarmak suretiyle kanuna karşı hile yapılır. Şeklen ortada geçerli bir satış sözleşmesi vardır (hukuka uygunluk maskesi); ancak özde yapılan işlem, sermayenin korunması ilkesini dolanmak ve şirketin içini boşaltmaktır.

B. Azlık Haklarının ve Ortaklık Haklarının Engellenmesi

Türk Ticaret Kanunu, belirli bir sermaye oranına sahip olan pay sahiplerine (azlığa) genel kurulu toplantıya çağırma, özel denetçi atanmasını isteme veya bazı kararlara muhalefet etme gibi önemli azlık hakları tanımıştır. Hâkim ortaklar, azlık pay sahiplerinin bu yasal haklarını kullanmasını engellemek amacıyla kanuna karşı hile yollarına başvurabilirler.

Örneğin, azlık pay sahibinin oranını yasal sınırın altına düşürmek için usulsüz sermaye artırımları yapmak, şirketin iç kaynaklarını sadece hâkim ortağın lehine kullanmak veya payların devrini engellemek suretiyle ana sözleşme kısıtlamalarını kötüye kullanmak bu kapsamdadır. Şeklen genel kurul yetkileri dahilinde alınan bir sermaye artırımı kararı vardır; ancak bu kararın tek ve gizli amacı azlık haklarını etkisiz kılmaktır.

C. Alacaklılardan Mal Kaçırma Amacıyla Şirket Kurulumları ve Tasfiyeler

Şahıs işletmelerinin veya adi şirketlerin borç batağına sürüklenmesi durumunda, borçlular sıklıkla yeni bir anonim şirket kurarak tüm mal varlıklarını bu yeni anonim şirkete muvazaalı bedellerle devretmekte ve eski borçlu şirketi tasfiye etmeden veya içini boşaltarak ortada bırakmaktadırlar. Sınırlı sorumluluk ilkesi ve tüzel kişilik perdesi, bu tür durumlarda kanuna karşı hile aracı olarak kullanılır. Şeklen iki bağımsız tüzel kişi arasında yapılan ticari devirler ve sözleşmeler mevcuttur; ancak amaç, İcra ve İflas Kanunu’nun alacaklıları koruyan emredici hükümlerini dolanmak ve icra takiplerinden mal kaçırmaktır.

D. Rekabet Yasağının Dolanılması

Yönetim kurulu üyelerinin şirkete sadakat yükümlülüğü gereği şirketle rekabet etmeme yasağı bulunmaktadır. Yönetim kurulu üyeleri, bu yasağı doğrudan delmek yerine, kendi adlarına değil de birinci dereceden akrabaları, eşleri veya gizli ortak oldukları başka şirketler üzerinden şirketle rekabet eden ticari faaliyetler yürütebilirler. Şeklen yönetim kurulu üyesi görünüşte başka bir ticari faaliyette bulunmamaktadır; ancak özde şirketin ticari menfaatleri kendi şahsi çıkarları için zarara uğratılmaktadır.

3. Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması Teorisi ve Kanuna Karşı Hile

Anonim şirketlerin en temel özelliklerinden biri, şirketin ortaklarından ayrı, bağımsız bir tüzel kişiliğe sahip olması ve ortakların sorumluluğunun taahhüt ettikleri sermaye ile sınırlı olmasıdır. Bu ilke, ticari hayatın güvenliği için vazgeçilmezdir. Lakin ortaklar veya hâkim şirket, bu bağımsız tüzel kişilik perdesini bir “kalkan” olarak kullanarak kanunun yasakladığı sonuçlara ulaşmak veya haksız menfaatler elde etmek amacıyla şirketi kötüye kullandıklarında, hukuk düzeni bu perdenin arkasındaki gerçek yüzü görmek zorundadır.

Tüzel kişilik perdesinin aralanması (piercing the corporate veil) teorisi, tam da bu noktada kanuna karşı hile ile mücadele etmek için geliştirilmiş en önemli yargısal ve doktriner araçtır. Eğer ortaklar, anonim şirket tüzel kişiliğini bir perde olarak kullanarak kanuna karşı hile yapıyor, borçlardan kaçınıyor, alacaklıları dolandırıyor veya emredici kuralları deliyorsa; mahkemeler bu perdyi aralar ve sorumluluğu sadece şeklî tüzel kişiliğe değil, o tüzel kişiliği perde olarak kullanan gerçek kişi ortaklara veya hâkim şirkete yükler.

Bu teorinin uygulanmasında kanuna karşı hile, perdenin aralanması için en geçerli ve haklı gerekçelerden birini oluşturur. Şirketin arkasına saklanılarak gerçekleştirilen hukuka aykırı ve hileli işlemler, sınırlı sorumluluk zırhını ortadan kaldırır.

4. Kanuna Karşı Hile İşlemlerinin Hukuki Sonuçları ve Yaptırımları

Türk hukuk sisteminde kanuna karşı hile yoluyla yapılan işlemlerin hukuki geçerliliği ve doğuracağı sonuçlar, Türk Borçlar Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. Hileli işlemler, ilk bakışta şeklen yasal görünse de, özdeki hukuka aykırılık nedeniyle çeşitli yaptırımlarla karşılaşır.

A. İşlemin Batıllığı (Kesin Hükümsüzlük) ve Geçersizlik

Kanuna karşı hile ile gerçekleştirilen hukuki işlemler (örneğin muvazaalı pay devirleri, hileli sermaye artırımları, gizli kazanç aktarımı sözleşmeleri), kanunun emredici hükümlerini dolanma amacı taşıdığı için kural olarak hukuken geçersizdir (batıldır). Kesin hükümsüzlük yaptırımı, işlemin baştan beri hiç yapılmamış hükmünde olmasını sağlar. Taraflar bu işlemle elde ettikleri menfaatleri karşılıklı olarak iade etmek zorundadır.

B. İptal Davaları ve Dürüstlük Kuralı İhlali

Azlık pay sahiplerinin haklarını engellemek veya alacaklılardan mal kaçırmak amacıyla alınan genel kurul kararları, dürüstlük kuralına (Türk Medeni Kanunu m. 2) ve kanuna aykırılık teşkil eder. Bu kararlar aleyhine genel kurul kararının iptali veya butlanı davası açılabilir. Mahkeme, kararın şeklen genel kurul yetkisinde olmasına rağmen, kanuna karşı hile maksadıyla alındığını tespiti halinde kararı iptal eder veya hükümsüzlüğüne karar verir.

C. Yönetim Kurulu Üyelerinin ve Ortakların Hukuki ve Cezai Sorumluluğu

Kanuna karşı hile işlemlerini planlayan, uygulayan veya bu işlemlere onay veren yönetim kurulu üyeleri ile hâkim ortaklar, şirkete, diğer ortaklara ve alacaklılara verdikleri zararlardan dolayı kişisel olarak tazminat sorumluluğu altındadırlar. Eğer bu hileli işlemler sırasında gerçeğe aykırı beyanlar verilmiş, sahte belgeler düzenlenmiş veya dolandırıcılık kastı hareket edilmişse, Türk Ceza Kanunu hükümleri çerçevesinde cezai sorumluluklar (nitelikli dolandırıcılık, evrakta sahtecilik suçları) da gündeme gelecektir.

5. Kanuna Karşı Hile ile Kanun Muvazaası Arasındaki Farklar

Hukuk doktrininde kanuna karşı hile kavramı, sıklıkla kanun muvazaası (zahirî işlemler) ile karıştırılmaktadır. Bu iki kavramın hukuki sonuçları ve uygulama alanları arasında önemli farklılıklar bulunur:

• Kanun Muvazaasında: Taraflar, gerçekte yapmak istedikleri hukuki işlemin sonuçlarından kaçınmak için görünüşte başka bir işlem yaparlar. Örneğin, gerçekte bir bağışlama yapmak isteyen kişi, vergi ödememek veya mirasçılardan mal kaçırmak için bunu şeklen bir satış sözleşmesiymiş gibi gösterir. Burada irade ile beyan arasında bilinçli bir uyumsuzluk vardır. İşlem muvazaa nedeniyle geçersizdir.

• Kanuna Karşı Hilede ise: Tarafların yaptığı işlem gerçekte yapmak istedikleri işlemdir (irade ile beyan uyumludur). Muvazaa yoktur; taraflar gerçekten o sözleşmeyi akdetmiştir. Ancak bu gerçek işlemin yapılmasındaki amaç, kanunun başka bir alandaki emredici yasak hükmünü dolanmaktır. Yani hile, işlemin kendisinde değil, o işlemin seçiliş amacında ve yarattığı sonuçtadır.

Bu ayrımların tespiti, hâkimin davalarda uygulayacağı hukuki niteleme ve yaptırım türü açısından büyük önem taşır. Kanuna karşı hile hallerinde hâkim, tarafların arkasına saklandığı yasal maskeyi düşürerek işlemin gerçek amacını ve kanuna aykırılığını ortaya koyar.

Sonuç

Anonim şirketler hukukunda kanuna karşı hile, şekilciliğin arkasına sığınarak hukukun emredici kurallarını ve adaleti ihlal etmenin en sinsi yollarından biridir. Sermayenin korunması, alacaklıların haklarının güvence altına alınması, azlık pay sahiplerinin korunması ve dürüstlük kuralı gibi temel ilkeler, bu tür hileli girişimlere karşı hukuk sisteminin en büyük dayanaklarıdır.

Şeklen hukuka uygun görünen ancak özünde kanunun yasakladığı sonuçlara ulaşmayı hedefleyen işlemler, hukuk düzeni tarafından himaye görmez; aksine batıl kabul edilir, genel kurul kararları iptal edilir ve gerektiğinde tüzel kişilik perdesi aralanarak sorumluluk doğrudan hileli işlemleri gerçekleştiren kişilerin şahsına yükletilir. Ticari hayatta güvenin ve istikrarın sürdürülebilmesi, kanuna karşı hile ile mücadele edilmesine ve hukukun ruhunun lafzıyla birlikte titizlikle korunmasına bağlıdır.