Islah Kurumu ve Sınırları (HMK m.176-182)

Giriş

Medeni yargılama süreci, dinamik bir yapıya sahiptir. Taraflar bazen dava dilekçesinde veya savunmasında hata yapabilir, iddialarını eksik ileri sürebilir ya da yanlış ifadeler kullanabilir.
Bu durumda kanun, taraflara bu hataları düzeltme imkânı tanımıştır. İşte bu imkân “ıslah kurumu” olarak adlandırılır.

Islah, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 176-182. maddeleri arasında düzenlenmiş olup, tarafların bir defaya mahsus olarak iddia veya savunmalarını kısmen veya tamamen değiştirme veya düzeltme hakkıdır.

---

1. Islahın Tanımı ve Amacı

HMK m.176/1:

“Taraflardan her biri, yapmış olduğu usul işlemlerini kısmen veya tamamen ıslah edebilir.”

Yani ıslah, tarafın yaptığı usul işlemini düzeltmesi veya değiştirmesidir.
Amaç, usul ekonomisini zedelemeden, tarafın hakkını tam anlamıyla savunmasına olanak tanımaktır.

Islah; yargılamada “geri dönme” değil, “doğruya yönelme” hakkıdır.

---

2. Islahın Türleri

Islah, kapsamına göre ikiye ayrılır:

A. Tam Islah

Taraf, daha önce yaptığı usul işlemlerini tamamen ortadan kaldırır ve yeniden yapar.
Örneğin, davacı yeni bir dava dilekçesi sunar, önceki dilekçesindeki tüm açıklamaları geçersiz kılar.

B. Kısmi Islah

Taraf, yalnızca belirli bir kısmı düzeltir.
Örneğin:

• Talep sonucundaki miktarı artırır,

• Yanlış yazılmış tarih veya rakamı düzeltir,

• Eksik delili tamamlar.

---

3. Islah Hakkının Kullanılma Zamanı

HMK m.177:

“Islah, tahkikat sona erinceye kadar yapılabilir.”

Yani ıslah hakkı, tahkikat aşamasının bitimine kadar kullanılabilir.
Hüküm aşamasına geçildikten sonra ıslah yapılamaz.

Yargıtay HGK, 2020/302 E., 2021/614 K.
“Hüküm aşamasında yapılan ıslah geçersizdir; ıslah hakkı tahkikatın sonuna kadardır.”

---

4. Islahın Şekli

Islah, iki şekilde yapılabilir:

A. Beyanla Islah

Taraf, duruşmada sözlü olarak ıslah ettiğini beyan eder; bu beyan tutanağa geçirilir ve taraf imza eder.

B. Dilekçeyle Islah

Taraf, ıslah dilekçesini yazarak mahkemeye sunar.
Bu dilekçede:

• Hangi usul işleminin düzeltildiği,

• Hangi noktada değişiklik yapıldığı,

• Islahın kapsamı
  açıkça belirtilmelidir.

---

5. Islah Hakkının Sınırları

Islah, taraflara geniş bir imkan sağlasa da sınırsız değildir.
HMK m.176-182 hükümlerine göre:

🔹 a) Her taraf sadece bir defa ıslah yapabilir.

Bu, mutlak sınırlamadır.
Bir kez ıslah yapıldıktan sonra ikinci kez ıslah mümkün değildir.

🔹 b) Islah, kanuna, kamu düzenine ve ahlaka aykırı olamaz.

Örneğin, taraf kendi lehine haksız delil uyduramaz.

🔹 c) Islah, feragat veya kabul beyanını ortadan kaldıramaz.

Bir taraf feragat ettikten sonra ıslahla bu beyanı geri alamaz.

🔹 d) Islah, süreleri uzatmak veya mahkemeyi yanıltmak amacıyla yapılamaz.

🔹 e) Islahla yeni bir dava açılamaz.

Mevcut davanın çerçevesi içinde kalmak zorundadır.

---

6. Islahın Etkisi

Islah, geçmişe etkili (makable şamil) bir sonuç doğurur.
Yani, yapılan düzeltme ilk işlem yapılmış gibi kabul edilir.

Örnek:
Davacı, dava dilekçesinde alacak miktarını yanlışlıkla 50.000 TL yerine 5.000 TL yazmışsa, ıslahla bu miktarı düzelttiğinde dava sanki baştan 50.000 TL üzerinden açılmış sayılır.

Bu durum, harç farkının yatırılmasını da gerektirir.

---

7. Islahın Konusu Olabilecek İşlemler

---

8. Islahın Usulüne İlişkin Örnekler

Örnek 1:

Davacı, tazminat davasında yanlışlıkla “davalı A” yerine “davalı B” yazmışsa → ıslahla doğru kişi yazılabilir.

Örnek 2:

Davacı, talebini 100.000 TL’den 150.000 TL’ye çıkarabilir → ancak harç farkını ödemelidir.

Örnek 3:

Davalı, savunmasında eksik kalan delilini tamamlayabilir → ancak yeni bir vakıa ekleyemez.

---

9. Islah ve Islahın Geri Alınması

Islah geri alınamaz.
Bir kez yapıldığında, artık önceki beyanlar yok hükmündedir.

Yargıtay 3. HD, 2021/4823 E., 2022/5140 K.
“Islah iradesi tek taraflı ve kesin nitelikte olup, yapıldıktan sonra geri alınamaz.”

---

10. Islahın Masraf ve Harç Yönünden Sonuçları

Islah, yeni bir dava açmak anlamına gelmediğinden yeni harç alınmaz.
Ancak dava değerinde artış varsa, bu artış oranında harç farkı ödenir.
Ayrıca karşı tarafın ıslah nedeniyle yaptığı giderler, ıslah eden tarafça ödenir.

---

11. Islahın Yasak Olduğu Haller

1. Sulh sonrası ıslah yapılamaz.

2. Feragat veya kabul beyanı sonrası ıslah yapılamaz.

3. Temyiz aşamasında ıslah mümkün değildir.

4. Karar düzeltme aşamasında ıslah yapılamaz.

Bu sınırlamalar, ıslahın sadece ilk derece yargılamasında kullanılabileceğini gösterir.

---

12. Islah ile İddia ve Savunmanın Genişletilmesi İlişkisi

Islah, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının yasal istisnasıdır (HMK m.141).
Yani taraf, ıslah hakkını kullanarak:

• Yeni talep ekleyebilir,

• Savunmasını değiştirebilir,

• Dava değerini artırabilir.

Ancak bunu yalnızca bir kez ve süresi içinde yapabilir.

---

Sonuç

Islah kurumu, medeni usul hukukunda adalet ile usul ekonomisi arasındaki dengeyi sağlayan en önemli araçlardan biridir.
Taraflara hata yapma değil, hatalarını düzeltme hakkı tanır.
Ancak bu hakkın kötüye kullanımı, yargılamanın düzenini bozar; bu yüzden sınırları sıkı biçimde belirlenmiştir.

“Islah, hatayı affetmez;
ama adalete yönelmeyi mümkün kılar.”