İcra ve İflas Kanunu’nda Düzenlenen Suçlar

1. Giriş: İcra ve İflas Kanunu’nda Suç Düzenlemelerinin Amacı

İcra ve iflas hukuku, esasen bir takip hukuku niteliğindedir. Amaç, alacağını hukuka uygun biçimde tahsil etmek isteyen alacaklıya devlet gücüyle bir cebrî icra mekanizması sunmaktır. Bu mekanizmanın güvenilir, öngörülebilir ve hızlı işlemesi gerekir.

Ancak uygulamada bazı borçlular ve hatta kimi zaman alacaklılar, icra-iflas prosedürünün açıklarını kullanarak kötü niyetli davranışlarda bulunabilmekte; mallarını kaçırmakta, belgeleri gizlemekte, ihaleyi bozmakta veya icra işlemlerinin sağlıklı yürütülmesini engellemeye çalışabilmektedir. İşte İcra ve İflas Kanunu’nda (İİK) yer alan suçlar, bu tür davranışları yaptırıma bağlayan özel ceza normlarıdır.

Bu suç tipleri, klasik anlamda “borcunu ödemeyen kişiyi cezalandırma” amacını taşımaz. Aksine, icra-iflas düzenini ve alacaklıların haklarını korumaya yönelik sistemsel suçlar söz konusudur. Bu bakımdan İİK suçları hem kamu düzeniyle hem de bireysel menfaatlerle yakından ilişkilidir.

---

2. İcra ve İflas Suçlarının Hukuki Niteliği

İcra ve İflas Kanunu’nda düzenlenen suçlar, genel olarak kamu davası niteliğinde olup, Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) genel hükümlerinden beslenir. Suçun unsurları, manevi unsur, iştirak, teşebbüs gibi kurumlar bakımından TCK hükümleri uygulanır; ancak suçun tanımı, fail, mağdur ve korunan hukuki değer bakımından özel kanun niteliğindeki İİK hükümleri belirleyicidir.

İcra-iflas suçları farklı başlıklar altında incelenebilir:

• Mal beyanı ve mal kaçırma ile ilgili suçlar

• İcra işlemlerini bozma ve engelleme suçları

• İhale düzenini bozmaya yönelik suçlar

• İflasla ilgili suçlar (hileli iflas, taksiratlı iflas vb.)

• Belgelerde sahtecilik, defter ve kayıtların gizlenmesiyle ilgili suçlar

• İcra dairesine karşı veya icra memurlarına yönelik suçlar

Bu suçların bir kısmı şikâyete bağlı, bir kısmı ise resen soruşturulan niteliktedir. Şikâyet süresi, görevli mahkeme, zamanaşımı ve yaptırımlar her bir suç tipi bakımından ayrı ayrı incelenmelidir.

---

3. Mal Beyanı ve Mal Kaçırma Suçları

3.1. Mal Beyanında Bulunmama ve Gerçeğe Aykırı Beyan

İcra takibi sırasında borçlu hakkında mal beyanında bulunma yükümlülüğü doğar. Borçlu, sahip olduğu malvarlığını, gelirini ve üçüncü kişilerdeki haklarını tam ve doğru şekilde beyan etmek zorundadır.

Borçlunun:

• Hiç mal beyanında bulunmaması,

• Eksik beyanda bulunması,

• Gerçeğe aykırı, yani sahte mal beyanında bulunması

hâllerinde, İcra ve İflas Kanunu’na göre cezai yaptırım söz konusu olabilir. Bu durumda korunmak istenen hukuki değer, yalnızca alacaklının alacağını tahsil etmesi değil, aynı zamanda icra takibinin etkinliği ve dürüstlük kuralına uygun işlemesidir.

Gerçeğe aykırı mal beyanı suçu bakımından, borçlunun kasta dayalı davranışı aranır. Yani borçlu, malvarlığını gizlediğini bilerek ve isteyerek eksik veya yanlış bildirmelidir. Basit unutmalar, taksirle eksik beyan gibi hâller çoğu durumda suç olarak değerlendirilmez; fakat somut olayın özellikleri önemlidir.

3.2. Mal Kaçırma (Hacizden Evvel veya Sonra)

Borçlu, icra takibinden önce ya da sonra, alacaklılardan mal kaçırmak amacıyla:

• Malvarlığı unsurlarını üçüncü kişilere devrediyorsa,

• Gerçekte kendisine ait olan malları, muvazaalı şekilde başkası üzerine geçiriyorsa,

• Haciz işlemlerinden haberdar olduğu hâlde mallarını kaçırıyor, saklıyor veya elden çıkarıyorsa

İcra ve İflas Kanunu çerçevesinde çeşitli suçlarla karşılaşabilir. Burada çoğu zaman haksız mal edinme kastı ve alacaklıyı zarara uğratma iradesi aranır.

Muvazaalı satışlar, göstermelik devirler, borçlunun yakınlarına yaptığı gerçekte ivazsız/kısmen ivazsız işlemler hem tasarrufun iptali davasında hem de cezai soruşturmalarda gündeme gelebilir. Ceza yargılamasında ispat standardı daha yüksek olduğundan, yazılı belgeler, banka kayıtları, tanık anlatımları, ticari defterler gibi deliller önem taşır.

---

4. İcra İşlemlerini Engelleme ve Bozma Suçları

4.1. Haczi Engelleme ve Haciz İşlerine Müdahale

İcra ve İflas Kanunu’nda yer alan önemli suç tiplerinden biri de haciz işlemlerine engel olma, haczi gerçekleştiren memura veya işleme müdahale etme fiilleridir.

Borçlu veya üçüncü kişiler, icra memurunun haciz işlemlerini yapmasını:

• Fiziksel olarak engelliyor,

• Kapıyı açmıyor, eşyaları saklıyor, memuru tehdit ediyor,

• Haczedilmek üzere olan malı ortadan kaldırıyor, gizliyor, memura zorluk çıkarıyorsa

İcra suçları kapsamında ceza tehdidiyle karşı karşıya kalabilir. Bu noktada, bazı fiiller aynı zamanda TCK anlamında memura mukavemet, görevi yaptırmamak için direnme, tehdit, hakaret gibi suçlarla da iç içe geçebilir.

İcra hukukunda düzenlenen özel suç normu, icra işlemlerinin düzenli ve güvenli biçimde yürütülmesi için konulmuş olup, ihlali hâlinde genellikle hapis cezası öngörmektedir.

4.2. İcra Dairesine Ait Eşyalara Zarar Verme, Evrak ve Kayıtları Bozma

İcra dairelerindeki:

• Dosyaların,

• Tutanağın,

• Evrakın,

• Bilgisayar kayıtlarının

kısmen veya tamamen yok edilmesi, tahrif edilmesi, gizlenmesi veya değiştirilmesi de İİK kapsamında suç teşkil eder.

Burada hem adaletin düzgün işlemesi hem de icra takibindeki tarafların haklarının korunması hedeflenmektedir. Evrak ve kayıtlarla oynanması, yalnızca alacaklıyı değil, yargı organlarına olan güveni de zedeler. Bu nedenle bu tür fiillerde çoğu zaman TCK’daki resmi belgede sahtecilik suçuyla da bağlantı kurulabilir.

---

5. İcra İhaleleri ile İlgili Suçlar

5.1. İhale Sürecinin Önemi ve Korunan Hukuki Değer

İcra yoluyla satış (icra ihaleleri), borçlunun malvarlığının nakde çevrilmesi suretiyle alacağın tahsil edildiği kritik bir aşamadır. Bu süreçte:

• Borçlunun menfaati (malının mümkün olan en yüksek bedelle satılması),

• Alacaklının menfaati (alacağını en hızlı ve tam şekilde tahsil etmesi),

• İhaleye katılan üçüncü kişilerin menfaati (adil rekabet),

• Kamu düzeni (devletin cebrî icra sistemine duyulan güven)

bir arada korunur. Bu nedenle ihale suçları, İİK’da özel önem verilen suç tipleri arasındadır.

5.2. İhaleye Fesat Karıştırma ve İhaleye Katılmaktan Yasaklı Kişilerin İşlemleri

İcra satışlarında:

• İhale şartnamesini inceleyen, teklif veren,

• İhaleye katılan veya katılmaktan haksız şekilde men edilen kişiler

bakımından ihaleye fesat karıştırma niteliğinde fiiller gündeme gelebilir. Örneğin:

• Katılımı azaltmak için tehdit, baskı, korkutma yapılması,

• İhale öncesi anlaşmalı teklifler, danışıklı işlemler,

• Bilgi saklama, ilanı gereği gibi yapmama,

• İhale bedelini yapay şekilde düşük tutmaya yönelik organizasyonlar

ihale düzenini bozabilir. Bu tür eylemler hem İİK hem de TCK’daki ihaleye fesat karıştırma suçuyla kesişebilir.

Ayrıca kanunen ihaleye katılması yasak olan kişilerin (örneğin icra memuru, bazı yakınları, görevliler vb.) dolaylı da olsa ihaleye katılması da suç oluşturabilir. İhale dürüstlüğünü zedeleyen her tür davranış, icra-iflas suç rejimi içinde önemle değerlendirilir.

---

6. İflasla İlgili Suçlar: Hileli ve Taksiratlı İflas

6.1. Hileli İflas Suçu

İflas hukukunun en bilinen suç tipi kuşkusuz hileli iflas suçudur. Bu suç, genellikle ticari hayatla iç içe geçmiş borçlular bakımından gündeme gelir.

Hileli iflas suçunun temel görünüm şekilleri:

• Borçlunun malvarlığını kasten azaltması veya yok etmesi,

• Defter ve kayıtları yok ederek, gizleyerek veya tahrif ederek gerçek mali durumu saklaması,

• Hayali borçlar yaratması,

• Mallarını muvazaalı işlemlerle üçüncü kişilere devretmesi,

• Var olmayan alacakları varmış gibi göstererek alacaklıların sırasını bozması

gibi davranışları içerir. Burada korunan hukuki değer, yalnızca alacaklıların alacaklarını tahsil etme hakkı değil; ticari hayatın güvenilirliği ve finansal sistemin istikrarıdır.

Hileli iflas suçunda kast yaygın olarak doğrudan kast niteliğindedir. Borçlu, alacaklılarını zarara uğratmak amacıyla malvarlığını bilerek ve isteyerek kötüye kullanmaktadır. Bu nedenle hileli iflas, ağır cezalar öngören, ciddi bir ekonomik suç türü olarak kabul edilir.

6.2. Taksiratlı İflas Suçu

Taksiratlı iflas suçunda ise borçlu, kasıtlı ve planlı bir hileden ziyade, ağır ihmal, dikkatsizlik veya kötü yönetim nedeniyle iflas hâline düşmektedir. Örneğin:

• Aşırı ve ölçüsüz borçlanma,

• Ticari defterleri tutmama veya usule aykırı tutma,

• Son derece riskli işlemler yaparak şirketi iflasa sürükleme

gibi fiiller, taksiratlı iflas kapsamına girebilir.

Burada borçlu, alacaklıları dolandırma kastıyla hareket etmese bile, tacir olmanın gerektirdiği basiretli davranma yükümlülüğüne aykırı şekilde davranmaktadır. Ticari hayatın güvenliği açısından bu tür ağır kusurlu davranışlar da ceza tehdidi altına alınmıştır.

---

7. Belgeler, Ticari Defterler ve Kayıtlarla İlgili Suçlar

7.1. Ticari Defterleri Gizleme, Yok Etme veya Tahrif Etme

İcra ve iflas sürecinde borçlunun ticari defterleri, bilanço, envanter, gelir-gider tabloları, sözleşmeler ve diğer mali kayıtlar delil niteliği taşır. Bu belgeler, hem icra dairesi hem de mahkemeler önünde borçlunun mali durumunu objektif şekilde ortaya koyar.

Borçlu veya yetkili kişiler:

• Defterleri ve belgeleri kasıtlı olarak yok eder,

• Saklar, gizler,

• İçeriklerini değiştirir, sahte kayıt oluşturursa

İİK kapsamında suç işlemiş olur. Bu davranışlar çoğu kez resmî veya özel belgede sahtecilik, dolandırıcılık gibi TCK suçlarıyla da kesişmektedir.

Burada belgenin tamamen yok edilmesi kadar, sonradan anlaşılması güç tahrifatlar, sayfaların sökülmesi, kayıtların gerçeği yansıtmayacak şekilde değiştirilmesi de önemlidir. Yargılama sürecinde bilirkişi incelemesi, dijital kayıt analizi, karşılaştırmalı defter incelemesi gibi yöntemler sıkça kullanılmaktadır.

7.2. Belgeleri İbraz Etmemek

Mahkeme veya icra dairesi tarafından borçludan ya da üçüncü kişilerden istenen belgelerin haklı bir neden olmaksızın ibraz edilmemesi de cezai sorumluluk doğurabilir. Özellikle iflas davası, konkordato süreci veya tasfiye aşamasında belgelerin zamanında sunulmaması, süreci tıkamakta ve alacaklıların zarar görmesine yol açmaktadır.

Bu nedenle İİK, belgelerin ibrazı konusundaki yükümlülüğü de suç tehdidi altına almakta; bu yolla borçlunun şeffaf ve dürüst hareket etmesini sağlamayı amaçlamaktadır.

---

8. Üçüncü Kişilerin Sorumluluğu ve Suç Oluşturan Davranışları

İcra ve iflas suçları çoğu zaman yalnızca borçlu ile sınırlı değildir. Üçüncü kişiler de, özellikle:

• Muvazaalı devirlerde malı devralan yakınlar,

• İhalede danışıklı teklif veren kişiler,

• Sahte borç ilişkileri kurarak alacaklı sırasını bozanlar,

• Belgeleri gizlemeye yardım eden çalışanlar veya yöneticiler

gibi rollerde icra-iflas suçlarının faili veya iştirakçisi olabilirler.

Örneğin, borçludan gerçekte bedel ödemeden taşınmaz devralan bir akrabası, alacaklıların alacaklarını tahsilini engellemek amacıyla bu devri kabul ediyorsa; hem tasarrufun iptali davasının pasif tarafı olur hem de ceza sorumluluğu gündeme gelir. Bu noktada yardım eden, azmettiren, iştirak eden gibi TCK kurumları devreye girer.

---

9. Şikâyet, Süreler ve Görevli Mahkeme

İcra ve İflas Kanunu’nda düzenlenen suçların önemli bir kısmı şikâyete bağlı suçlardır. Bu nedenle alacaklının, borçlunun veya diğer ilgili kişilerin suçu öğrendikten sonra kanunda belirtilen süreler içinde şikâyetçi olması gerekir.

Genel çerçeve şu şekildedir:

• Şikâyete tabi suçlarda şikâyet süresi çoğunlukla fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren belirli bir süredir (genelde 3-6 ay aralığı; ancak her suç tipi için ayrıca kanuna bakılmalıdır).

• Şikâyete tabi olmayan bazı suçlar ise Cumhuriyet savcılığı tarafından resen soruşturulur.

• Görevli mahkeme, suçun niteliğine göre genellikle asliye ceza mahkemesidir; ancak ağır nitelikli bazı iflas suçlarında ağır ceza mahkemesi görevlendirilebilir.

Bu noktada uygulamada sık karşılaşılan hata, icra dosyası içerisinde şikâyet dilekçesinin geç veya eksik hazırlanmasıdır. Şikâyet süresinin kaçırılması hâlinde ceza soruşturması yapılamayacak, yalnızca hukuk yollarıyla (tasarrufun iptali, tazminat davası vb.) yetinilecektir.

---

10. Yaptırımlar: Hapis Cezası, Adli Para Cezası ve Diğer Sonuçlar

İcra ve İflas Kanunu’nda yer alan suçlar için genellikle:

• Hapis cezası,

• Adli para cezası,

• Bazı hâllerde her ikisi birlikte

öngörülmüştür. Suçun ağırlığı, kast veya taksirle işlenmesi, failin rolü, alacaklıya verilen zararın büyüklüğü, suçun tekrarı gibi hususlar cezanın miktarını etkiler.

Ayrıca ceza mahkemesince hükmedilen bazı sonuçlar da söz konusu olabilir:

• Tüzel kişi yetkilileri açısından meslekten men, belirli faaliyetlerden men gibi güvenlik tedbirleri,

• Mahkeme kararının ticaret siciline tescili veya ilanı,

• Borçlunun ileride alacağı bazı ekonomik kararlarda güven unsurunun zedelenmesi (kredi, banka ilişkileri vb.).

Bu nedenle icra-iflas suçlarıyla karşılaşan bir borçlu veya şirket yöneticisi açısından konu yalnızca hapis veya para cezasıyla sınırlı değildir; itibar ve ticari gelecek de ciddi şekilde etkilenebilir.

---

11. Alacaklı Açısından İcra ve İflas Suçlarının Önemi

Alacaklılar için icra-iflas suçları, çoğu zaman bir baskı ve koruma mekanizması işlevi görür. Borçlunun kötü niyetli davranışları karşısında:

• Tasarrufun iptali davası,

• Haciz ve satış işlemleri,

• İflas yoluna başvurma

gibi hukuki yolların yanı sıra, ceza soruşturması ve kamu davası ihtimali de borçlunun ciddiyetsiz ve kötü niyetli davranışlarını frenleyebilir.

Pratikte alacaklılar:

• Borçlunun mal kaçırdığından,

• Sahte alacaklar yarattığından,

• İhaleyi bozmak için baskı kurduğundan,

• Belgeleri gizlediğinden veya yok ettiğinden

şüpheleniyorsa, bu durumu yalnızca icra dairesine bildirmekle yetinmemeli; Cumhuriyet savcılığına suç duyurusunda bulunmayı da değerlendirmelidir. Elbette her durumda somut delillerin ve olay anlatımının titizlikle hazırlanması gerekir.

---

12. Borçlu Açısından Riskler ve Savunma Stratejileri

Borçlu bakımından ise icra-iflas suçları çoğu zaman yanlış yönlendirmeler, bilinçsizlik veya aceleyle yapılan işlemler sonucu gündeme gelebilmektedir. Örneğin:

• “Üzerine hiçbir şey görünmesin” düşüncesiyle acele devirler yapılması,

• Mal beyanı önemsenmeyip boş veya eksik doldurulması,

• Ticari defterlerin usulüne uygun tutulmaması,

• İhale aşamasında “nasıl olsa kimse takip etmez” anlayışıyla yapılan girişimler

ileride ciddi cezai sonuçlar doğurabilir.

Borçlu veya şirket yöneticileri açısından yapılması gerekenler:

• İcra ve iflas sürecinde atılacak her adım öncesinde hukuki danışmanlık almak,

• Mal beyanı ve belgelerin ibrazı konusunda tam ve doğru bilgi vermek,

• Ticari defterleri ve kayıtları kanuna uygun ve düzenli şekilde tutmak,

• İhale sürecinde her türlü baskı, anlaşma, danışıklı tekliften uzak durmak şeklinde özetlenebilir.

Ceza soruşturması başlamışsa, borçlu veya sorumlu kişiler açısından etkin savunma kritik önemdedir. Somut olayın özellikleri, kastın bulunup bulunmadığı, alacaklıya fiilen zarar verilip verilmediği, zararın giderilmesi gibi hususlar ceza miktarını ve hatta mahkûmiyetin olup olmayacağını belirleyebilir.

---

13. Uygulamada Sık Karşılaşılan İcra ve İflas Suç Senaryoları

Uygulamada icra-iflas suçlarına ilişkin olarak sık görülen bazı senaryolar şunlardır:

• Muvazaalı boşanma veya devir: Borçlu, malvarlığını eşine veya yakınlarına satış göstererek devreder; tapu işlemleri yapay bir bedel üzerinden gerçekleştirilir.

• Sahte alacak yaratılması: Borçlu, bir yakınıyla sahte borç ilişkisi oluşturur; bu kişi de icra takibi açarak diğer alacaklıların önüne geçmeye çalışır.

• İhalenin düşürülmesi: İhale öncesi rakip katılımcılar tehdit edilir, ilan sessizce yapılır, ihaleye katılım kasten azaltılır.

• Belgelerin yakılması veya gizlenmesi: Şirket merkezinde ticari defterler imha edilir; dijital kayıtlar silinir; mahkemenin istediği belgeler ibraz edilmez.

• Mal beyanını boş bırakma veya gerçeğe aykırı doldurma: Borçlu, üzerindeki taşınır veya taşınmazları beyan etmez; üçüncü kişilerdeki alacaklarını gizler.

Her bir senaryoda icra-iflas suçları gündeme gelebileceği gibi, aynı zamanda dolandırıcılık, belgede sahtecilik, güveni kötüye kullanma, görevi kötüye kullanma gibi TCK suçları da devreye girebilir.

---

14. İcra ve İflas Suçlarının Diğer Hukuki Yollarla İlişkisi

İcra-iflas suçları, çoğu zaman hukuk davalarıyla birlikte yürür. Örneğin:

• Hileli devir söz konusuysa:
  – Bir yandan tasarrufun iptali davası açılır,
  – Diğer yandan suç duyurusunda bulunulur.

• İhale fesadı iddiası varsa:
  – İhale feshi davası açılır,
  – Fesat karıştırma şüphesi varsa savcılığa başvurulur.

• Defter ve belgelerin yok edilmesi şüphesi varsa:
  – İflas davasında delillerin toplanması ve bilirkişi incelemesi talep edilir,
  – Aynı zamanda ilgili kişiler hakkında ceza soruşturması yürütülmesi istenir.

Bu nedenle icra-iflas suçları, tek başına değil; medeni, ticari ve idari yollarla birlikte stratejik olarak değerlendirilmelidir. Alacaklı ve borçlu vekilleri, süreçleri koordineli ve planlı yürütmelidir.

---

15. Sonuç: İcra ve İflas Suçlarının Sistemdeki Yeri ve Önemi

İcra ve İflas Kanunu’nda düzenlenen suçlar, modern icra-iflas sisteminin güvenlik valfleri gibidir. Borçlunun ve bazen alacaklının kötü niyetli girişimlerini cezai yaptırımla engeller; alacaklıların haklarının korunmasına katkı sağlar; ticari hayatın dürüstlük kuralına uygun işlemesine hizmet eder.

Bu suç tiplerinin varlığı, borçluyu “nasıl olsa icra dosyasından biraz kaçarım” düşüncesinden uzaklaştırır; defter ve kayıtların düzgün tutulmasını teşvik eder; ihalelerin adil, şeffaf ve rekabetçi bir ortamda yapılmasını sağlar.

Öte yandan icra-iflas suçları, bilinçsiz veya yanlış yönlendirilmiş borçlular açısından ciddi riskler barındırır. Hâlihazırda ekonomik sıkıntı içindeki borçlu veya zor durumdaki şirket yetkilileri, kısa vadeli çözümler için mal kaçırma, belgeleri saklama gibi yollara başvurduklarında, orta ve uzun vadede hem özgürlüklerini hem de ticari geleceklerini tehlikeye atmaktadır.

Bu sebeple:

• Alacaklıların, şüphelendikleri durumlarda gecikmeden hukuki ve cezai yollara başvurmaları,

• Borçluların ise icra-iflas sürecini doğru yönetebilmek için profesyonel hukuki destek almaları büyük önem taşır.

İcra ve İflas Kanunu’nda düzenlenen suçların, kanun maddeleri, Yargıtay kararları ve doktrindeki görüşler ışığında dikkatle değerlendirilmesi; her somut olayda ayrı ayrı ele alınması gerekir. Özellikle şirket yönetimi, ticari hayat ve büyük ölçekli alacak-borç ilişkilerinde bu suç tiplerinin stratejik etkisi göz ardı edilmemelidir.