Gemi İşçisiyim Fazla Mesai Hakkım Var mı?

(24 Saat Çalışma Düzeninde Nasıl Hesaplanır?)

Gemi personeli, çoğu zaman “24 saat gemidesin, zaten mesai hep devam ediyor” anlayışıyla çalıştırılıyor. Bu nedenle gemi işçisinin fazla mesai hakkı söz konusu olduğunda;

“Gemide geçen her saat çalışma mıdır?”,
“24 saat esasına göre çalışan gemi adamının fazla mesaisi nasıl hesaplanır?”,
“Deniz İş Kanunu mu, İş Kanunu mu uygulanır?”

soruları sıkça gündeme geliyor.

Bu yazıda, 854 sayılı Deniz İş Kanunu ve uluslararası denizcilik düzenlemeleri çerçevesinde, gemi işçisinin fazla mesai hakkını ve 24 saatlik gemi düzeninde fazla mesai hesabını hukuki ve pratik yönleriyle ele alıyoruz.

1. Gemi İşçisinin Hukuki Statüsü ve Uygulanacak Kanun

Türkiye’de gemi adamları, kural olarak 854 sayılı Deniz İş Kanunu’na tabidir; 4857 sayılı İş Kanunu değil, özel kanun niteliğindeki Deniz İş Kanunu uygulanır.

Bu özel kanun:

Normal çalışma süresini,
Fazla çalışmanın tanımını,
Fazla mesai ücretinin ne kadar zamlı ödeneceğini

ayrıca düzenler. Böylece gemi işçisinin fazla mesai hakkı, genel iş hukukundan farklı, kendine özgü bir rejime bağlanmıştır.

2. Normal Çalışma Süresi: 8 Saat / 48 Saat Kuralı

Deniz İş Kanunu’na göre, gemi adamları için genel iş süresi:

Günde 8 saat,
Haftada 48 saattir.
Bu sürenin günlük 8 saati ve haftalık 48 saati aşan kısmı, kanunda “fazla saatlerle çalışma” olarak adlandırılır ve fazla mesai hükümlerine tabidir.

Özetle:

Gemi işçisinin fazla mesai hakkı, günde 8 saat / haftada 48 saat sınırını aşan fiili çalışmalar üzerinden doğar.

3. Fazla Mesainin Ücreti: En Az %25 Zamlı

Deniz İş Kanunu m.28 uyarınca, gemi işçisine yapılacak fazla çalışmanın her saatine ödenecek ücret, normal saatlik ücretinin en az %25 artırılmasıyla hesaplanmalıdır.

Taraflar sözleşmeyle daha yüksek bir oran kararlaştırabilir; ancak %25’in altında bir oran belirlenemez.

Bu yönüyle:

İş Kanunu’nda fazla çalışma ücreti en az %50 zamlı öngörülmüşken,
Deniz İş Kanunu’nda en az %25 zamlı düzenleme yer almaktadır.

4. 24 Saat Çalışma Düzeni Nedir? Gemide Geçen Her Saat Çalışma Sayılır mı?

Gemi personeli çoğu zaman vardiya sistemi ile çalışır; örneğin:

4 saat çalışma – 8 saat dinlenme (4/8 vardiya sistemi),
6 saat çalışma – 6 saat dinlenme,
48 saat çalışma – 48 saat dinlenme gibi özel düzenler.

Bu nedenle, gemi adamları çoğu zaman 24 saat boyunca gemidedir; fakat şu çok kritik noktayı ayırmak gerekir:

Gemide bulunulan 24 saatin tamamı çalışma süresi değildir.

Yargıtay 22.Hukuk Dairesi’nin 2020/5098 sayılı kararında da vurguladığı üzere:

Gemi adamının gemide bulunduğu sürenin tamamı çalışma süresi sayılamaz;
Fiilen çalıştığı veya işverenin emrinde ve her an çalışmaya hazır beklediği, dinlenme olanağı bulunmayan süreler çalışma süresi olarak kabul edilir.

Dolayısıyla, 24 saatlik gemi düzeninde:

Vardiya çizelgeleri,
Çalışma/dinlenme kayıtları,
Nöbet listeleri

dikkate alınarak, işçinin günde fiilen kaç saat çalıştığı ortaya çıkarılır; günlük 8 saati aşan kısım fazla mesai hesabına girer.

5. Uluslararası Düzenlemeler: MLC 2006 ve 24 Saat İçindeki Azami Çalışma

Türkiye’nin de taraf olduğu Maritime Labour Convention (MLC 2006) ve ilgili uluslararası denizcilik standartları, gemi adamları için fazla yorgunluk (fatigue) riskini önlemek amacıyla çalışma ve dinlenme sürelerine üst sınır getirir:

24 saat içinde azami 14 saat çalışma,
7 gün içinde azami 72 saat çalışma,
veya eşdeğer olarak
24 saatte en az 10 saat dinlenme,
7 günde en az 77 saat dinlenme zorunluluğu öngörülmüştür.

Bu ne anlama gelir?

Gemi işçisinin fazla mesai hakkı hesaplanırken Deniz İş Kanunu “8/48” sınırını alt zemin olarak belirler,
Uluslararası düzenlemeler ise 24 saat içinde fiilen 14 saatten fazla çalıştırılmasını yasaklayan üst sınır getirir,
Böylece günlük toplam çalışmanın hem “normal+fazla mesai” toplamı 14 saatle sınırlı tutulur, hem de en az 10 saat dinlenme sağlanmak zorundadır.

6. 24 Saat Çalışma Düzeninde Fazla Mesai Nasıl Hesaplanır?

6.1. Adım Adım Hesap Mantığı

Gemi işçisinin fazla mesai hakkı 24 saatlik çalışma düzeni içinde genellikle şu şekilde hesaplanır:

Vardiya ve çalışma çizelgesini alın (örneğin 00:00–04:00 çalışma, 04:00–08:00 dinlenme, 08:00–12:00 çalışma, 12:00–16:00 dinlenme, 16:00–20:00 çalışma, 20:00–24:00 dinlenme gibi).
24 saat içinde fiili çalışma sürelerini toplayın.
Bu toplamdan 8 saati “normal çalışma” olarak kabul edin, kalan kısmı günlük fazla çalışma süresi sayın.
Haftanın 7 günü için bu hesabı yapıp, haftalık toplam çalışma süresini bulun.
Haftalık 48 saati aşan kısım, ek olarak fazla mesai olarak dikkate alınır (hem günlük hem haftalık sınır aşımı fazla çalışma sayılır).
Bulduğunuz toplam fazla mesai saatini, saatlik ücret × 1,25 (veya sözleşmedeki daha yüksek oran) ile çarparak fazla mesai alacağını hesaplayın.

6.2. Örnek Senaryo

Varsayalım ki gemi işçisinin Nizami’nin günlük çalışma düzeni şöyle:

08:00–12:00 → 4 saat çalışma
12:00–16:00 → 4 saat dinlenme
16:00–20:00 → 4 saat çalışma
20:00–24:00 → 4 saat dinlenme
00:00–04:00 → 4 saat çalışma
04:00–08:00 → 4 saat dinlenme

Bu düzende:

Toplam fiili çalışma = 4 + 4 + 4 = 12 saat / gün
Normal çalışma = 8 saat
Günlük fazla çalışma = 4 saat

Haftanın 7 günü bu şekilde çalışılması halinde:

Haftalık toplam çalışma = 12 × 7 = 84 saat
Normal haftalık süre = 48 saat
Haftalık fazla mesai = 84 – 48 = 36 saat

Sonuçta:

Nizami’nin fazla mesai hakkı, haftalık 36 saat fazla çalışma üzerinden doğar;
Bu 36 saat, en az %25 zamlı saat ücretiyle ödenmelidir.

Ayrıca bu örnekte işçi MLC 2006’nın 72 saat / hafta sınırını da aştığı için, uluslararası standartlara aykırı bir çalışma düzeni söz konusudur.

7. İspat ve Kayıt Yükümlülüğü: Defter, Çizelge ve Kayıtlar

Deniz İş Kanunu, işverene özel bir kayıt tutma yükümlülüğü de getirir:

İşveren veya vekili, gemi adamının vardiyalarını, yemek ve dinlenme zamanlarını gösteren bir çizelge hazırlamak ve gemiadamlarının görebileceği yere asmak zorundadır.
Fazla çalışma için ayrıca noter tasdikli bir defter tutulmalı; bu defterde fazla çalışma yapılan günler, saat miktarları ve zam oranları gösterilmelidir. Uygulamada ise çoğu zaman bu kayıtlar tam ve doğru şekilde tutulmamaktadır. Böyle durumlarda:

Gemiye özgü vardiya cetvelleri,
Köprüüstü/ makine kayıt defterleri,
Kaptan/başmühendis talimatları,
Liman çıkış–varış kayıtları,
Gemi adamlarının tanıklıkları

fazla mesainin ispatında devreye girer. Yargıtay içtihatlarında, gemiadamının “gemi adamı defterini ihtirazi kayıtsız imzalaması” halinde, defterde yazılı saatler kadar fazla çalışmanın kabul edildiği de belirtilmektedir.

8. Sonuç: 24 Saat Gemide Olmak, 24 Saat Çalışmak Değildir

Gemi işçisinin fazla mesai hakkı, hem ulusal hem uluslararası normlarla korunan, önemli bir işçilik alacağıdır. Özetlemek gerekirse:

Deniz İş Kanunu’na göre gemi adamları için normal çalışma süresi günde 8, haftada 48 saattir; bu sınırı aşan kısım fazla çalışma sayılır.
Fazla mesai ücreti, normal saatlik ücretin en az %25 zamlı tutarı üzerinden ödenmelidir.
MLC 2006 ve ilgili düzenlemeler, 24 saatte azami 14 saat çalışma, en az 10 saat dinlenme kuralını getirerek, denizde aşırı yorgunluğa karşı ek bir güvence sağlar.
Gemi işçisinin 24 saat gemide bulunması, bu 24 saatin tamamının çalışma süresi olduğu anlamına gelmez; fiili çalışma ve kesintisiz hazır bekleme süreleri çalışma süresi olarak değerlendirilir.
Vardiya çizelgeleri, çalışma/dinlenme kayıtları ve noterden tasdikli defterler, fazla mesai hesabında ve ispatında kilit önemdedir.

Bu nedenle, gemide çalışan işçilerin, çalışma ve dinlenme sürelerini, vardiyaları ve kendilerine yaptırılan fiili işleri mümkün olduğunca kayıt altına alması; hak kaybı yaşamamaları için deniz iş hukukunda deneyimli bir avukatla birlikte hareket etmeleri büyük önem taşır.

Single Blog Title

Gemi İşçisiyim Fazla Mesai Hakkım Var mı?