Deniz Ticareti Hukukunda Navlun ve Diğer Alacakları Talep Hakkı

Deniz ticareti hukukunda taşıyanın en temel hakkı, taşıdığı yük veya yolcu karşılığında navlun alacağını talep etme hakkıdır. Ancak taşıyanın alacakları yalnızca navlun ile sınırlı değildir. Taşıma sürecinde ortaya çıkan çeşitli ek masraflar, gecikmeler, yükün özelliklerinden doğan giderler ve sözleşme ihlalleri sebebiyle doğan talepler de taşıyanın hakları arasındadır.

Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve uluslararası denizcilik düzenlemeleri, taşıyanın navlun ve diğer alacaklarını hangi şartlarda talep edebileceğini ayrıntılı şekilde düzenlemiştir.

---

1. Navlun Kavramı

Navlun, taşıyanın yükü veya yolcuyu belirli bir limandan diğerine taşıma borcunun karşılığı olarak taşıtandan talep ettiği ücrettir.

• TTK m. 1138: Navlun sözleşmesi, taşıyanın belirli bir ücret (navlun) karşılığında yükü taşımayı üstlendiği sözleşmedir.
• Navlun Alacağı: Taşıyanın, seferin ifası karşılığında hak ettiği asıl alacak kalemidir.

Navlun, deniz ticaretinde taşıyanın ticari varlığını sürdürebilmesi için en temel gelir kaynağıdır.

---

2. Navlun Alacağının Doğumu

Navlun alacağı, yolculuğun başlamasıyla birlikte doğar, ancak talep edilebilir hale gelmesi farklılık gösterebilir:

• Tam Navlun: Yük varış limanına ulaştırıldığında talep edilir.
• Yarım Navlun: Taşıtan yükleme başlamadan sözleşmeden cayarsa ödenir.
• Navlun Kaybı: Eğer yük yolculuk sırasında zayi olursa, taşıyan kural olarak navlun talep edemez; ancak yükün ziyaında taşıtan kusurluysa alacak hakkı doğar.

---

3. Taşıyanın Diğer Alacak Türleri

a) Gecikme Tazminatı

• Taşıtan yükü zamanında hazır etmezse veya yükleme sürecini uzatırsa taşıyan demuraj (sürastarya) ücreti talep edebilir.
• Bu ücret, geminin bekleme süresini karşılamayı amaçlar.

b) Ek Masraflar

• Liman harçları, depolama ücretleri, gümrük giderleri gibi yan masraflar, taşıtanın sorumluluğundadır.
• Taşıyan, bu kalemleri navlundan bağımsız olarak talep edebilir.

c) Taşıma Sırasında Doğan Masraflar

• Yükün tehlikeli veya özel nitelikte olması nedeniyle yapılan masraflar da taşıtana aittir.
• Örneğin tehlikeli yükün özel muhafaza maliyetleri.

d) Genel Avarya Katılımı

• Seferi kurtarmak amacıyla yapılan olağanüstü fedakârlıklar (örneğin gemi yükü denize atma) halinde taşıyan, taşıtanlardan genel avarya katkısı talep edebilir.

e) Tazminat Alacakları

• Taşıtanın sözleşmeye aykırı davranışı (yükü geç hazırlaması, yanlış beyan, tehlikeli madde gizlemesi) halinde taşıyan, uğradığı zararların tazminini talep edebilir.

---

4. Navlun ve Diğer Alacakların Teminatı

a) Hapis Hakkı

• TTK m. 1201 uyarınca taşıyan, navlun ve diğer alacaklarını güvence altına almak için yük üzerinde hapis hakkı kullanabilir.
• Yük teslim edilmeden alacak ödenmezse, taşıyan yükü alıkoyabilir.

b) Deniz Alacakları İmtiyazı

• Navlun ve diğer taşıma alacakları, deniz alacakları imtiyazı kapsamında öncelikli alacaklar arasındadır.
• Bu, taşıyanı diğer alacaklılara karşı korur.

c) Sigorta Teminatı

• Taşıyan, navlun kaybı riskine karşı navlun sigortası yaptırabilir.
• Ayrıca P&I sigortaları, taşıyanın bazı ek masraflarını güvence altına alır.

---

5. Navlun ve Diğer Alacakların Talep Şartları

• Yolculuğun Başlaması: Navlun hakkı doğar.
• Yükün Teslimi: Kural olarak tam navlun talep edilir.
• Fesih Halinde: Yarım veya tam navlun doğabilir.
• Ek Masraflar: Sözleşmeye ve fiili giderlere dayandırılmalıdır.
• Zamanaşımı: TTK’ya göre navlun ve diğer alacaklar için dava açma süresi 1 yıldır.

---

6. Yargıtay Kararlarında Navlun ve Diğer Alacaklar

Yargıtay, taşıyanın navlun ve diğer alacaklarını talep hakkını geniş yorumlamaktadır:

• Navlun İadesi: Yük teslim edilmediği halde navlun talep edilmesi mümkün olmamıştır.
• Demuraj: Yükleme ve boşaltmada taşıtanın gecikmesi halinde taşıyanın demuraj alacağı kabul edilmiştir.
• Yan Masraflar: Liman harçlarının ve özel yük giderlerinin taşıtana ait olduğu hükme bağlanmıştır.
• Hapis Hakkı: Taşıyanın, navlun ve diğer alacaklar ödenmedikçe yükü teslim etmeme hakkı Yargıtay içtihatlarında teyit edilmiştir.

---

7. Uygulamadaki Önemi

Navlun ve diğer alacakların talep hakkı, uluslararası ticarette taşıyanın ekonomik güvenliği açısından vazgeçilmezdir.

• Konteyner taşımacılığı, dökme yük, enerji ürünleri gibi alanlarda bu hakların uygulanması büyük önem taşır.
• Taşıyanın alacaklarını güvence altına alan hapis hakkı ve deniz alacağı imtiyazı, ticari istikrarı sağlar.
• Yargıtay içtihatları, taşıyanın menfaatlerini koruyarak navlun sözleşmelerinin güvenli şekilde uygulanmasına katkı sağlamaktadır.

---

Sonuç

Navlun ve diğer alacakları talep hakkı, deniz ticareti hukukunda taşıyanın en temel güvencesidir.

• Taşıyan, yükün taşınması karşılığında navlun alacağını, ayrıca ek masraf, demuraj, genel avarya ve tazminat alacaklarını talep edebilir.
• Bu alacaklar, hapis hakkı ve deniz alacağı imtiyazı ile korunmuştur.
• Sigorta mekanizmaları, navlun kaybı ve ek risklere karşı taşıyana ek güvence sağlar.
• Yargıtay kararları, taşıyanın alacaklarını koruyucu şekilde yorumlayarak ticari güvenliği artırmaktadır.

Sonuç itibariyle, navlun ve diğer alacakların talep hakkı, deniz taşımacılığında ekonomik dengeyi sağlayan ve ticari istikrarı güvence altına alan en önemli hukuki kurumlar arasındadır.