CMK 74 Kapsamında Gözlem Altına Alma: Hukuki İnceleme
Ceza hukukunda gözlem altına alma, suç şüphesi bulunan veya yargılama aşamasında bulunan kişilerin cezai ehliyetinin, akıl sağlığının veya ruhsal durumunun belirlenmesi amacıyla, belirli bir süre boyunca bir sağlık kuruluşunda gözlem altında tutulmasıdır. Bu tedbir, ceza yargılamasında gerçeğin ortaya çıkarılması ve adil bir hüküm kurulabilmesi için özellikle sanığın akıl hastalığı, psikolojik bozukluk veya ayırt etme gücüyle ilgili şüphelerin bulunduğu hallerde uygulanır.
Bu yazıda, gözlem altına alma tedbirinin tanımı, hukuki dayanakları, uygulanma şartları, süresi, Yargıtay kararları ve uygulamadaki önemi ayrıntılı şekilde ele alınacaktır.
Hukuki Dayanak
Gözlem altına alma tedbiri, Türk Ceza Kanunu (TCK) ve Ceza Muhakemesi Kanunu’nda (CMK) düzenlenmiştir.
-
TCK m. 32: Akıl hastalığı bulunan kişilerin ceza sorumluluğu değerlendirilirken gözlem altına alma uygulanabilir.
-
CMK m. 74: Sanığın akıl hastalığı veya ruhsal durumu konusunda şüphe bulunduğunda, mahkeme veya Cumhuriyet savcısı tarafından bir sağlık kuruluşunda gözlem altına alınmasına karar verilebilir.
Bu maddeye göre, sanığın cezai ehliyeti konusunda yeterli tıbbi rapor alınamadığında, gözlem altına alma zorunlu hale gelir.
Gözlem Altına Alma Tedbirinin Amacı
Gözlem altına alma, cezai sorumluluğun tespitine yönelik bir adli tıbbi inceleme tedbiridir. Başlıca amaçları:
-
Sanığın akıl hastalığı veya ruhsal durumunun cezai sorumluluğunu etkileyip etkilemediğini belirlemek.
-
Ceza ehliyetinin tam, kısmi veya hiç olmadığına karar vermek.
-
Mahkeme kararına esas olacak bilimsel ve objektif raporların hazırlanmasını sağlamak.
Uygulama Şartları
Gözlem altına alma kararı, bazı şartların varlığı halinde verilebilir:
-
Sanığın davranışlarında ciddi akıl hastalığı şüphesi bulunması.
-
Ceza ehliyetinin olup olmadığının normal muayene ile belirlenememesi.
-
Hakim veya savcının gerekli görmesi halinde adli tıp kurumu veya yetkili hastanelerde yapılır.
Bu tedbir, sadece tıbbi inceleme amacıyla uygulanır ve cezalandırma niteliği taşımaz.
Gözlem Altına Alma Süresi
CMK m. 74/2’ye göre gözlem altına alma süresi, her defasında 3 haftayı geçemez. Ancak durumun gerektirdiği hallerde bu süre, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla 3 haftaya kadar uzatılabilir.
Toplam süre, zorunlu haller dışında 6 haftayı geçemez. Uzatma kararı verilmesi için rapor hazırlayan uzmanların talepte bulunması gerekir.
Gözlem Altına Alma Kararını Kim Verir?
-
Soruşturma aşamasında: Cumhuriyet savcısı, sulh ceza hakiminden gözlem altına alma kararı talep eder.
-
Kovuşturma aşamasında: Mahkeme doğrudan gözlem altına alma kararı verebilir.
Sanığın müdafii veya yasal temsilcisi de gözlem altına alma konusunda itiraz veya görüş sunabilir.
Raporlama Süreci
Gözlem süresi tamamlandığında, sanığın cezai ehliyeti hakkında detaylı bir adli tıp raporu düzenlenir. Bu rapor, mahkemece değerlendirilir ve sanığın tam ehliyetli, kısmen ehliyetli ya da ehliyetsiz olup olmadığına karar verilir.
-
Eğer sanığın akıl hastalığı nedeniyle ceza sorumluluğu yoksa TCK m. 32 uyarınca ceza verilmez, ancak güvenlik tedbiri uygulanır.
Yargıtay Kararları Işığında Gözlem Altına Alma
Yargıtay, gözlem altına alma kararlarının gerekçeli olmasına ve sürelerin aşılmamasına dikkat etmektedir.
-
Yargıtay 1. Ceza Dairesi 2020/3456 E., 2021/1234 K. kararında, sanığın akıl sağlığı konusunda yeterli rapor olmadan hüküm verilmesini bozma nedeni saymıştır.
-
Ceza Genel Kurulu 2019/243 E., 2020/67 K. kararında, gözlem altına alma süresinin uzatılması için hâkim kararı alınmamasının usule aykırı olduğuna hükmedilmiştir.
Gözlem Altına Alma ve Hak İhlalleri
Gözlem altına alma tedbirinde özgürlük kısıtlaması söz konusu olduğu için, bu tedbirin orantılı şekilde uygulanması gerekir.
-
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesi uyarınca, tıbbi zorunluluk olmadan kişiyi gözlem altına almak, kişi özgürlüğü hakkının ihlali sayılabilir.
-
Sanığın gözlem altına alındığı süreçte müdafii ile görüşme, bilgi alma ve aileye bildirme gibi hakları korunmalıdır.
Gözlem Altına Alınan Kişilerin Durumu
Sanık gözlem altındayken:
-
Normal cezaevi koşullarından farklı olarak hastane şartlarında tutulur.
-
Uzman hekimler tarafından gözlemlenir ve psikiyatrik testlere tabi tutulur.
-
Gözlem süresi boyunca insan onuruna uygun koşulların sağlanması zorunludur.
Gözlem Altına Alma ve Güvenlik Tedbirleri İlişkisi
Eğer gözlem sonucunda sanığın cezai ehliyetinin bulunmadığı belirlenirse, mahkeme TCK m. 57 uyarınca akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirleri uygular. Bu tedbir, sanığın tehlikelilik durumuna göre belirlenir ve sağlık kuruluşlarında gözetim altına alınmasını içerir.
Sonuç ve Değerlendirme
Gözlem altına alma, ceza yargılamasında sanığın cezai ehliyetinin doğru tespit edilmesi için kritik bir kurumdur. Ancak bu tedbir, kişinin özgürlüğünü kısıtladığı için süre, usul ve denetim açısından hassasiyetle uygulanmalıdır. Yargıtay ve AİHM kararları, bu tedbirin orantılı ve hukuka uygun şekilde uygulanmasını zorunlu kılmaktadır.
Gözlem altına alma, bir cezalandırma yöntemi değil, bilimsel inceleme ve adil yargılamanın temini için bir araçtır. Bu nedenle, karar verilirken mutlaka uzman raporları, sanığın savunma hakları ve hukuki güvenceler dikkate alınmalıdır.
About Post Author
