Borsa Dolandrıcılığında Kullanılan Yöntemler: Ponzi Şemaları

Giriş

 

 

**Giriş**

**Borsa dolandırıcılığı** sadece hisse senedi alım satımı üzerinden işlem bazlı manipülasyonlarla sınırlı değildir. Bu kavram, yatırımcılardan **hileli yöntemlerle** para toplama ve onların güvenini suiistimal etme amacıyla ortaya çıkan birçok farklı dolandırıcılık türünü de içerir. Özellikle son yıllarda dijitalleşmenin hızlanması, sosyal medyanın günlü̈k hayatımıza girmesi ve kripto para piyasalarının büyümesiẏle birlikte **saadet zinciri** olarak da bilinen **Ponzi şemaları** büyük bir sorun hâline gelmiştir. Ponzi şemaları yatırımcılara kısa sürede yüksek kâr vaat eden sistemlerdir ve piyasada güven ve istikrarı zedeler. Bu yazıda **Ponzi şemalarının tanımı, işleyişi, hukuki niteliği ve örnekleri** incelenerek, yatırımcıların hakları ve korunma yolları ele alınaca

 

—

### **Ponzi şemasının Tanımı ve Kökeni**

“Ponzi dolandırıcılığı” ya da yazındaki ifadeyle **”Ponzi şeması”**, sisteme dâhil edilen insanların kendi yatırımlarıyla ve **yeni katılımcılardan** gelen yatırımlarla ödemelerinin yapıldığı ve **piramit şeklinde tabana doğru genişleyen** bir dolandırıcılık yöntemidir. Bu yöntem adını, 1920’li yıllarda ABD’de bunu ilk kez uygulayarak kısa zamanda çok zengin olan İtalyan göçmen **Charles Ponzi**’den alır. Ponzi, posta kuponları üzerinden arbitraj yapacağını iddia ederek yatırımcılara kısa vadede olağanüstü kazancı̇lar vaat etmiş; ancak gerçekte sisteme giren yeni yatırımcıların parasıyla eski yatırı

 

### **Ponzi şemalarının İşleyişi**

Bir **Ponzi şeması** genellikle şu şekilde çalışır: Sistemi işleten kişi, ilk yatırımcılara kendisine para yatırmalarını ve bu paraya çok yüksek kâr vereceğini söyler (örneğin haftalık %10 faiz). Referans sistemiyle çalışan bu yapıya daha sonra eklenen kişilere de aynı vaatlerde bulunulur. İkinci dalgada gelen kişilerin yatırımlarından oluşan paralar, ilk yatırımcıların ödeme taleplerini karşılamak için kullanılır. Sistem bu şekilde yatırımcı topladığı sürece katlanarak büyür ve ilk yatırım yapanların paraları vaat edilen oranlarda ödendiğinden, sistemin hedefi olan kişilerde **gerçek bir fırsat yakalamış** algısı oluşur. Ancak yeni katılımcı akışı yavaşladığında veya durduğunda sistem ödeme yapamaz hâle gelir; kurucu, ortadaki tüm parayı alarak kayıplara karışir ve en son giren yatırımcılar büyük kayıplar yaşar. Sistemin sürdürülebilmesi tamamen yeni yatırımcıların sürekli artarak sisteme girmesine bağlıdır.

mcıların ödemelerini gerçekleştirmiştir. Bu nedenle, Ponzi şemaları **gerçek yatırım faaliyetleri olmayan, tamamen yeni ka

Testtılımcılardan gelen fon akışına dayanan** hileli bir düzenektir.

ktır.

---

**Gis**

**Borsa dolandrıcılıgı** sadece hisse senedi alım satımı üzerinden işlem bazlı manipülasyonlarla sınırlı değildir. Bu kavram, yatırımcılardan **hileli yöntemlerle** para toplama ve onların güvenini suiistimal etme amacıyla ortaya çıkan birçok farklı dolandrıcılık türünü de içerir. Özellikle son yıllarda dijitalleşmenin hızlanması, sosyal medyanın günlük hayatımıza girmesi ve kripto para piyasalarının büyüemesiyle birlikte **saadet zinciri** olarak da bilinen **Ponzi şemaları** büyük bir sorun hâline gelmiştir. Ponzi şemaları yatırımcılara kısa sürede yüksek kâr vaat eden sistemlerdir ve piyasada güven ve istikrarı zedeler. Bu yazıda **Ponzi şemalarının tanımı, işleyişi, hukuki niteliği ve örnekleri** incelenerek, yatırımcıların hakları ve korunma yolları ele alınacaktır.

—

### **Ponzi Şemasının Tanımı ve Kökeni**

“Ponzi dolandrıcılığı” ya da yazındaki ifadeyle **”Ponzi şeması”**, sisteme dâhil edilen insanların kendi yatırımlarıyla ve **yeni katılımcılardan** gelen yatırımlarla ödemelerinin yapıldığı ve **piramit şeklinde tabana doğru genişleyen** bir dolandrıcılık yöntemidir. Bu yöntem adını, 1920’li yıllarda ABD’de bunu ilk kez uygulayarak kısa zamanda çok zengin olan İtalyan göçmen **Charles Ponzi**’den alır. Ponzi, posta kuponları üzerinden arbitraj yapacağını iddia ederek yatırımcılara kısa vadede olağanüstü kazanċlar vaat etmiş; ancak gerçekte sisteme giren yeni yatırımcıların parasıyla eski yatırımcıların ödemelerini gerçekleştirmiştir. Bu nedenle, Ponzi şemaları **gerçek yatırım faaliyetleri olmayan, tamamen yeni katılımcılardan gelen fon akışına dayanan** hileli bir düzenektir.

### **Ponzi Şemalarının İşleyişi**

Bir **Ponzi şeması** genellikle şu şekilde çalışır: Sistemi işleten kişi, ilk yatırımcılara kendisine para yatırmalarını ve bu paraya çok yüksek kâr vereceğini söyler ( örneğin haftalık %10 faiz). Referans sistemiyle çalışan bu yapıya daha sonra eklenen kişilere de aynı vaatlerde bulunulur. İkinci dalgada gelen kişilerin yatırımlarından oluşan paralar, ilk yatırımcıların ödeme taleplerini karşılamak için kullanılır. Sistem bu şekilde yatırımcı topladığı sürece katlanarak büyür ve ilk yatırım yapanların paraları vaat edilen oranlarda ödendiğinden, sistemin hedefi olan kişilerde **gerçek bir fırsat yakalamış** algısı oluşur. Ancak yeni katılımcı akışı yavaşladığında veya durduğunda sistem ödeme yapamaz hâle gelir; kurucu, ortadaki tüm parayı alarak kayıplara karışır ve en son giren yatırımcılar büyük kayıplar yaşar. Sistemin sürdürülebilmesi tamamen yeni yatırımcıların sürekli artarak sisteme girmesine bağlıdır.

### **Ponzi ve Piramit Ş emaları Arasındaki Fark**

**Ponzi şeması** ile **piramit şeması** sıkça birbirine karıştırılsa da farklı hileli yapılardır. Ponzi şemasında ilk yatırımcıların ödemeleri yeni katılımcıların yatırımlarıyla karşlanır ve genellikle sistem kurucusundan başka kişilerin doğrudan pazarlama faaliyeti yürütmesi gerekmez. **Piramit şemasında** ise her katılımcı belirli bir giriş ücreti ödeyerek sisteme katılır ve sisteme yeni katılımcılar kazandırdıkça gelir elde eder. Ü rün veya hizmet satışı çoğu zaman ya hiç yoktur ya da sembolik olarak vardır. Her katılımcının para kazanabilmesi için aşağıya doğru genişleyen sürekli yeni üye kaydı yapılması gerekir. Her iki sistem de sürdürülemez olup, yeni para akışı kesildiğinde çöker.

### **Hukuki Çerçeve: Ponzi Ş emaları ve Türk Ceza Hukuku**

Türk hukuku açısından Ponzi şemaları, **dolandrıcılık suçu** kapsamında değerlendirilmektedir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun **157. maddesi**, hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya baśkasının zararına olarak, kendisine veya baśkasına yarar sağlayan kişiyi bir yıldan beş yıla kadar hapis ve 5.000 güné kadar adli para cezası ile cezalandırır. Bu madde, hile unsurunun varlığını, mağdurun malvarlığında azalma meydana gelmesini ve failin yarar sağlamasını şart koşar. Ponzi şeması tam da bu unsurları barındırdığından **TCK 157 kapsamında dolandrıcılık suçu** olarak değerlendirilir.

Buna ek olarak, **TCK’nın 158. maddesi** nitelikli dolandrıcılık hallerini düzenler ve bilişim sistemlerinin araç olarak kullanılması, kamu kurum ve kuruluşların zararına işlemler veya tacir ve şirket yöneticilerinin güveni kötüye kullanması gibi durumlarda cezanın arttırılmasını öngörür. Ponzi şemaları genellikle internet üzerinden ve geniş kitlelere hitap ederek yürütüldüğünden, bilişim sistemlerinin kullanılması sebebiyle nitelikli dolandrıcılık suçu oluşması söz konusu olabilir. Sistemi kuran ve yöneten kişiler ayrıca **suç örgütü kurma ve yönetme (TCK 220)** gibi suçlardan da sorumlu tutulabilir. Nitekim Yargıtay içtihatlarında Ponzi ve piramit sistemleri kuran kişiler hakkında **nitelikli dolandrıcılık** ve **suç örgütü** suçlarından mahkumiyet kararları verildiği görülmektedir.

### **Türkiye ve Dünyadan Örnekler**

Ponzi şemalarının en bilinen örneklerinden biri ABD’deki **Bernard Madoff** vakasıdır. Madoff, yıllarca süren bir Ponzi düzeniyle yatırımcılardan yaklaşık 65 milyar dolar topladı ve yeni gelen paralarla eski yatırımcıların ödemelerini yaptı; sistem patlak verdiğinde binlerce yatırımcı mağdur oldu. Türkiye’de ise 1990’lı yılların sonlarında faaliyet gösteren **Titan Saadet Zinciri** buna benzer bir yapıya sahipti. Titan sisteminde sisteme katılan kişiler yüksek kazancı̇ vaadiyle para yatırıyor, yeni giren üyelerin paralarıyla eski yatırımcıların ödemeleri yapılıyordu. Yeni üye girişi durunca sistem çöktü ve binlerce kişi mağdur oldu. Son yıllarda **kripto para piyasalarında** da benzer Ponzi şemaları görülmektedir; yüksek kâr vaat eden web siteleri ilk etapta yatırımcılara günlük %8–%10 gibi astronomik kâr payı verirken, yeni yatırımcı akışı yavaşladığında site kapanmakta ve kurucular paralarla kayıplara karışmaktadır. Bu nedenle, düzenleyici kurumlar SPK ve MASAK, kripto varlık piyasasında saadet zinciri tarzı dolandrıcılık faaliyetlerine karşı uyarılar yayımlamakta ve izinsiz sermaye piyasası faaliyetlerinin suç olduğunu hatırlatmaktadır.

### **Yatırımcıların Korunması ve Hakları**

Ponzi şemalarına karşı en etkili koruma yolu **finansal okuryazarlık** ve bilinçlenmedir. Aşağıdaki hususlar yatırımcıların bu tür dolandrıcılıkları fark etmesine yardımcı olabilir:

* **Gerçekçi olmayan yüksek getiri vaatleri**: Haftalık %10 veya aylık %30 gibi olağanüstü kazanċ oranları vaat eden sistemler çoğunlukla hilelidir. Yasal sermaye piyasası araçlarında böyle tutarlı ve yüksek getiriler mümkün değildir.
* **Şeffaf olmayan faaliyetler**: Yatırım yapılan projenin nasıl gelir elde ettiği, hangi ürün veya hizmeti sunduğu net değilse dikkatli olunmalıdır.
* **Lisans ve yetki belgesi**: Sermaye Piyasası Kurulu’ndan izin almadan faaliyet gösteren ve **yatırım danışmanlığı** veya portföy yönetimi hizmeti veren platformlar yasa dışıdır. SPK lisanslı aracı kurumlarla çalışmak önemlidir.
* **Referans sistemi ve üyelik ücretleri**: Sisteme yeni üye kazandırdıkça gelir elde etmeyi vaat eden yapılar genellikle Ponzi veya piramit şemasıdır.
* **Sosyal medya ve influencer tuzakları**: Sosyal medyada popüler hesaplar üzerinden yapılan yüksek getiri reklamlarına ve “kısa sürede zengin olma” vaatlerine kanılmamalıdır.

Mağdur olan yatırımcılar, **SPK’ya başvurarak** suç duyurusunda bulunabilir ve haksız kazancı elde eden kişilerin cezalandırılması için savcılığa şikâyet edebilirler. Ayrıca, **tazminat davası** açarak yatırımlarını geri talep etme hakları vardır. Yargıtay, Ponzi türü dolandrıcılıklarda failin haksız kazancının müsaderesine ve mağdur zararlarının failler tarafından tazminine hükmetmiştir.

### **Sonuç ve Öneriler**

Ponzi şemaları, **borsa dolandrıcılığının** en tehlikeli formlarından biridir. Kısa sürede yüksek kâr vaat eden bu yapılar, aslında **hileli bir yatırım oyunu** olup, yeni katılımcılardan gelen paralarla eski yatırımcıların ödemelerini yapar ve nihayetinde çöker. Türk Ceza Kanunu’nun **157. ve 158. maddeleri** bu tür dolandrıcılıkları ağır şekilde cezalandırmaktadır. Yatırımcıların bu tür sistemlere karşı dikkatli olması, SPK lisanslı kurumlarla çalışması, **finansal okuryazarlıklarını geliştirmesi** ve olağanüstü kazancı vaatlerine şüpheyle yaklaşması büyük önem taşır. Devletin düzenleyici ve denetleyici kurumları da bu sistemleri tespit edip cezalandırmak için sürekli çalışmaktadır. Unutulmamalıdır ki finansal piyasalarda sürdürülebilir kazancı, sabır ve doğru bilgi ile mümkün; **gerçek olamayacak kadar iyi** görün…