Borsa Dolandırıcılığı ve Manipülasyon: Tanımlar, Hukuki Çerçeve ve Yatırımcıların Hakları

---

Borsa dolandırıcılığı ve manipülasyon, sermaye piyasalarının en ciddi sorunlarından biridir. Borsada işlem gören hisse senetleri veya diğer sermaye piyasası araçlarının fiyatlarının yapay olarak etkilenmesi, hem piyasaların güvenilirliğine zarar verir hem de yatırımcıları ciddi maddi kayıplarla karşı karşıya bırakır. Özellikle dijitalleşmenin hızlanması, sosyal medyanın hayatımıza girmesi ve kripto para piyasalarının büyüemesi ile birlikte borsa dolandırıcılığı ve manipülasyon yöntemleri de çeşitlenmiştir. Bu yazıda, borsa dolandırıcılığı ve manipülasyon kavramlarını hukuki açıdan inceleyecek, yasal düzenlemeleri ve Yargıtay kararlarını ele alacak, yatırımcıların haklarını ve korunma yollarını açıklayacağız.

 

Borsa Dolandırıcılığı Nedir?

Borsa dolandırıcılığırıcılığı, finansal piyasalarda hile, aldatma veya yanıltıcı işlemlerle yatırımcıların malvarlıklarının ele geçirilmesi veya zarara uğ ratılması anlamına gelir. Türk Ceza Kanunu’nun 157. maddesi genel anlamda dolandırıcılık suçunu düzenler ve hileli davranışlarla başkasının malvarlığının hedef alınmasını cezalandırır. Bu suç, borsa işlemlerinde de geçerlidir. Ancak sermaye piyasalarında borsa dolandırıcılığını düzenleyen özel hükümler bulunmaktadır. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107. maddesi, “piyasa dolandırıcılığı” başlığı altında manipülasyon ve yanıltıcı işlemleri suç olarak tanımlar. Kanuna göre, sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, arz ve talebine ilişkin yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla işlem yapılması, emir verilmesi, emir iptali veya değiştirilmesi hapis ve adli para cezası ile cezalandırılır.

Borsa dolandırıcılığı sadece klasik hisse senedi piyasalarında değil, kripto para borsaları, forex ve türev ürün piyasalarında da karşımıza çıkmaktadır. Dolandırıcılar sahte yatırım platformları kurarak yatırımcıları kandırabilir, e-posta veya sosyal medya yoluyla yanıltıcı bilgiler yayabilir, yatırım danışmanlığı adı altında yasal olmayan faaliyetler yürüte bilirler. Bu nedenle yatırımcıların lisanslı aracı kurumlar ve denetlenen platformlar üzerinden işlem yapmaları, yatırım yapmadan önce şirketlerin yasal durumlarını ve SPK izinlerini kontrol etmeleri önemlidir.

Manipülasyon Nedir? Bilgi Bazlı ve İşlem Bazlı Manipülasyon

Sermaye piyasalarında “manipülasyon” kavramı, menkul kıymetlerin fiyatlarını, arz ve talep dengesini veya yatırımcı davranışlarını hukuka aykırı şekilde etkilemeye yönelik her türlü hareketi ifade eder. Manipülasyonun temel amacı, gerçek piyasa koşullarının dışında suni bir fiyat oluşumu sağlayarak yatırımcıları yanlış yönlendirmek ve haksız kazanc elde etmektir. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107. maddesi manipülasyon suçunu iki alt başlıkta düzenler: bilgi bazlı manipülasyon ve işlem bazlı manipülasyon.

Bilgi bazlı manipülasyon (Madde 107/1) kapsamında, asılsız bilgi yaymak, sahte yorumlar paylaşmak, hisse senedi hakkında manipülatif analizler yapmak veya yalan haber üretmek suretiyle yatırımcıların yanlış izlenim edinmesine yol açan eylemler suç olarak sayılmıştır. Örneğin, “şirketimiz yakında büyük bir ortaklık yapacak” şeklinde gerçeği yansıtmayan duyurularla hisselerin değerini yükselt en kişiler bilgi bazlı manipülasyon suçunu işlemiş olurlar.

İşlem bazlı manipülasyon (Madde 107/2) ise gerçek yatırım amacı taşımayan işlemler yaparak piyasayı yanıltmayı konu alır. Aynı hisseyi sürekli alıp satmak (self trade), çok sayıda emir verip iptal ederek hacmi suni olarak artırmak, fiyat oynaklığı yaratarak yatırımcı algısını değiştirmek gibi eylemler işlem bazlı manipülasyon kapsamında değerlendirilir. Tek kişinin kendi arasında yaptığı işlemlerle işlem hacmini şişirmesi, wash sale veya pump-and-dump gibi taktikler manipülasyon örnekleridir.

Yasal Düzenlemeler ve Cezalar

Manipülasyon suçu, Sermaye Piyasası Kanunu’nda düzenlenen özel bir suç olduğu için, cezaları da oldukça ağırdır. Kanunun 107. maddesi uyarınca manipülasyon yapan kişiler iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır. Suçun örgütlü olarak işlenmesi, kamu görevlilerinin suça karışması veya suçtan elde edilen menfaatin yüksek olması durumunda cezalar artırılabilir. Ayrıca, TCK 157. maddesi uyarınca klasik dolandırıcılık suçu oluştuğu takdirde, mağdurun uğradığı zarar ve failin kastı dikkate alınarak ek yaptırımlar uygulanabilir.

Manipülasyon suçunun cezalandırılması için kast unsuru aranır; yani fail piyasayı yanıltma amacıyla hareket etmelidir. Bununla birlikte, sosyal medya paylaşımları, toplu alım-satım çağrıları veya bilinçsizce yapılan işlemler de manipülatif olarak değerlendirilebilir. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), manipülasyon şüpesi bulunan işlemleri tespit ederek rapor hazırl ar ve Cumhuriyet savcılığına bildirir. Savcılık, resen soruşturma başlatarak kamu davası açar. Dolayısıyla manipülasyon suçlarının soruşturulması için bir şikâyet şartı aran múmakta, SPK’nın raporu yeterli olmaktadır.

Yargıtay Kararları ve Güncel Örnekler

Yargıtay’ın manipülasyon ve piyasa dolandırıcılığına ilişkin kararları, uygulamada önemli bir içtihat kaynağıdır. Yargıtay 16. Ceza Dairesi’nin 2022/174 Esas – 2023/291 Karar sayılı ilamında, sanığın kendi şirketi üzerinden aynı hisseyi defalarca alıp satarak işlem hacmini yapay şekilde yüks elttiği, böylece fiyatı manipüle ettiği tespit edilmiş ve cezaya hükmedilmiştir. Bu kararda Yargıtay, failin işlemlerinin arkasında gerçek bir yatırım amacının bulunmadığını, amacın yalnızca piyasayı yanıltmak olduğunu belirterek hapis ve adli para cezasını onamıştır.

SPK da düzenli olarak bültenler yayımlayarak manipülasyon cezalarını duyurmaktadır. 2024/5 sayılı SPK bülteninde, sosyal medya platformlarında yatırımcı grupları oluşturarak küçük yatırımcıları belli hisselere yönlendiren ve ardından hisseleri yüksek fiyattan satıp piyasadan çıkan altı kişi hakkında hem adli hem de idari işlem başlatıldığı açıklan mıştır. Bu örnek, sosyal medya üzerinden yapılan manipülasyonların da ciddi yaptırımlarla karşı karşıya olduğunu göstermektedir.

Yatırımcılar İçin Uyarı İşaretleri ve Korunma Yolları

Borsa dolandırıcılığına karşı korunmak için yatırımcıların dikkat etmesi gereken bazı temel noktalar vardır. İlk olarak, herhangi bir yatırım yapmadan önce şirketin finansal durumunu, yöneticilerini ve piyasa verilerini detaylıca araştırmak gerekir. Sosyal medya, forum veya arkadaş çevresinden duyulan söylentiler üzerine işlem yapmak, manipülasyon riski nedeniyle tehlikelidir. Bilgi bazlı manipülasyonların önemli bir kısmı sosyal medya üzerinden yayıldığı için, özellikle “yükselecek hisse” tavsiyelerine şüpheyle yaklaşılmalıdır.

Yatırımcılar, işlem hacminin aniden ve mantıksız biçimde yükseldiği, fiyat dalgalanmalarının normalden fazla olduğu hisseleri incelemeli ve bu durumun bir manipülasyon olup olmadığını sorgulamalıdır. Bir hisse senedinde alış ve satış emirlerinin kısa süre içinde art arda verilmesi, alım emirlerinin hemen iptal edilmesi gibi göstergeler işlem bazlı manipülasyonu işaret edebilir. Ayrıca, bilinmeyen kaynaklardan gelen e-postalar, SMS’ler veya reklamlar aracılığıyla yatırım fırsatı sunan şirketlere itibar edilmemelidir.

Lisansı olmayan yatırım danışmanlarından hizmet alınmamalı, yasal yatırım danışmanlığı için Sermaye Piyasası Kurulu’ndan yetki belgesi olan profesyonellere başvurulmalıdır. SPK ve Takasbank gibi resmi kurumlar, yatırım platformlarının lisanslı olup olmadığını sorgulama imkânı sağlar. Kripto para borsalarında ise şirketlerin yasal statüsü, merkezi ve uluslararası düzenleyicilerce denetlenip denetlenmediği kontrol edilmelidir.

Mağdur Olan Yatırımcıların Hakları

Borsa dolandırıcılığına veya manipülasyona maruz kalan yatırımcıların hukuki yollara başvurması mümkün dür. Öncelikle, yaşan an olaya ilişkin tüm belgeler, işlem kayıtları ve iletişim döküm leri saklanmalı; platformdaki hesap hareketleri ve alım-satım emirlerinin kayıtları alınmalıdır. Yatırımcı mağdur olduğunu düşünüyorsa, Cumhuriyet Savcılığı’na suç duyurusunda bulunabilir veya SPK’ya başvurarak konu hakkında inceleme talep edebilir. SPK, şikâyet üzerine soruşturma başlatabilir ve tespit ettiği suç unsurlarını savcılığa bildirebilir.

Mağdur yatırımcılar ayrıca ticaret mahkemelerinde tazminat davası açarak uğradıkları zarın giderilmesini talep edebilirler. Ancak manipülasyon suçlarında failin ceza alması, mağdurun zararının tamamını geri almasını garanti etmez; hukuki süreç zaman alabilir ve delil toplama aşaması önemlidir. Bu nedenle, avukat desteği alınması ve sürecin uzman bir hukukçu tarafından yürütülmesi hak kaybı yaşanmaması açısından gereklidir.

Sonuç ve Öneriler

Borsa dolandırıcılığı ve manipülasyon, sermaye piyasalarının sağlıklı işleyişini tehdit eden ciddi suçlardır. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ve Türk Ceza Kanunu, manipülasyon ve dolandırıcılık eylemlerini ağır yaptırımlarla cezalandırmakta; Yargıtay kararları ve SPK bültenleri de bu alandaki yargı pratiğini ve uygulamayı göstermektedir. Yatırımcıların bilinçli olması, yüksek kazç vaat eden duyumlara itibar etmemesi, bilgi doğrulaması yapması ve lisanslı aracı kurumlarla çalışması en temel korunma yöntemidir. Şüpheli işlemler ve manipülasyon belirtileri görüldüğünde ise vakit kaybetmeden SPK ve savcılık nezdinde harekete geçilmesi önem taşır.

Finansal okuryazarlığın artırılması, sermaye piyasalarına güvenin korunması açısından kritik bir öneme sahiptir. Eğitimler, seminerler ve kamu spotları aracılığıyla yatırımcılar bilgilendirilmeli; okullarda temel finansal okuryazarlık dersleri verilmelidir. Ancak bu şekilde hem dolandırıcılık vakalarının sayısı azalacak hem de sermaye piyasalarının gelişimine katkı sağlanacaktır.