Bankaların Çek Ödeme Yükümlülüğü ve Yargıtay Kararları
Bankaların Çek Ödeme Yükümlülüğü ve Yargıtay Kararları
1. Giriş
Çek, Türk Ticaret Kanunu ve 5941 sayılı Çek Kanunu çerçevesinde düzenlenmiş, görüldüğünde ödenen bir kambiyo senedidir. Çekin güvenilirliği, yalnızca keşidecinin mali durumuna değil, aynı zamanda bankaların ödeme yükümlülüğünü yerine getirmesine bağlıdır.
Bankaların çek ödeme yükümlülüğü, çekin düzenlenme amacı olan güvenli ödeme aracı niteliğinin korunmasını sağlar. Bankalar, çekin ibrazı sırasında mevzuata uygun davranmazsa, hamilin zararını karşılamakla sorumlu olur. Bu nedenle Yargıtay içtihatları, bankaların sorumluluğunu belirlemede önemli bir rol üstlenmiştir.
2. Çek ve Banka İlişkisi
Çek, bankaya hitaben düzenlenmiş bir havaledir. Muhatap yalnızca banka olabilir. Bu nedenle:
- Keşideci ile banka arasında çek hesabı sözleşmesi,
- Hamil ile banka arasında ise ibraz ilişkisi bulunmaktadır.
Bankanın ödeme yükümlülüğü, hem sözleşmesel hem de kanuni dayanaklara sahiptir.
3. Hukuki Dayanaklar
3.1. Türk Ticaret Kanunu
TTK m. 795: Çek, görüldüğünde ödenir.
TTK m. 807: Banka, çek ibraz edildiğinde ödeme yapmakla yükümlüdür.
3.2. 5941 Sayılı Çek Kanunu
- Bankaların, çek karşılığı hesap açma, karşılık bulundurma ve ödeme yükümlülükleri düzenlenmiştir.
- Çek yaprakları için bankaların hamiline ödeme yükümlülüğü Kanun’un 3. maddesi ile güvence altına alınmıştır.
3.3. Bankacılık Düzenlemeleri
Bankaların çek düzenleme ve ödeme süreçlerine ilişkin sorumlulukları, BDDK ve TCMB tebliğleriyle ayrıntılandırılmıştır.
4. Bankaların Çek Ödeme Yükümlülüğü
4.1. Asıl Yükümlülük
Banka, ibraz edilen çekin karşılığı hesapta mevcutsa tam bedeli ödemekle yükümlüdür.
4.2. Kısmi Karşılık Durumu
Çek karşılığının bir kısmı mevcutsa, banka bu kısmı ödemekle yükümlüdür (5941 s. Kanun m. 3). Ayrıca banka, kanuni garanti bedeli olarak belirlenmiş tutarı da ödemek zorundadır.
4.3. Kanuni Garanti Sistemi
5941 sayılı Kanun uyarınca bankalar, karşılıksız çıkan çeklerde hamiline belirli bir miktara kadar ödeme yapmak zorundadır. Bu sistem, hamili koruma amacı taşır.
4.4. Şekil ve Usule Uygunluk
Banka, çekteki imzaları, zorunlu unsurları ve olası tahrifatları kontrol etmekle yükümlüdür. Açıkça sahte olan veya tahrif edilmiş çekleri ödememesi gerekir.
5. Bankaların Sorumluluk Halleri
5.1. Karşılıksız Çek Ödeme Yükümlülüğü
Çek karşılıksızsa banka, kanuni garanti kapsamında ödeme yapmak zorundadır. Aksi halde hamilin zararı bankadan talep edilebilir.
5.2. Usulsüz Çek Defteri Verilmesi
Yasaklı kişilere çek defteri verilmesi halinde banka sorumludur.
5.3. İbraz Süresine Riayet Etmeme
Banka, ibraz süresi içinde sunulan çekleri ödemek zorundadır. Süre dışında yapılan ibrazlarda ödeme yaparsa sorumlu tutulmaz.
5.4. Tahrifat ve Sahtecilik
Banka, bariz tahrifatı fark etmekle yükümlüdür. Tahrif edilmiş çeki öderse zarardan sorumlu olur.
6. Yargıtay Kararları
- Yargıtay 11. HD, 2017/4358 E., 2019/2211 K.: “Banka, çek karşılığı hesapta bulunan kısmi bedeli ödemekle yükümlüdür.”
- Yargıtay 19. CD, 2016/10245 E., 2018/5674 K.: “Karşılıksız çeklerde bankaların hamiline ödeme yükümlülüğü kanundan doğar.”
- Yargıtay HGK, 2015/1251 K.: “Bankanın bariz sahteciliği fark etmeden yaptığı ödeme, hamilin zararını tazmin sorumluluğunu doğurur.”
- Yargıtay 11. HD, 2014/8765 E., 2016/1243 K.: “Yasaklı kişiye çek defteri verilmesi halinde banka, hamilin zararından sorumludur.”
7. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar
7.1. Vadeli Çek Sorunu
Bankalar, ileri tarihli çeklerin ibrazında ödeme yapmak istememekte, bu durum ihtilaflara yol açmaktadır.
7.2. Kısmi Karşılık Ödemesi
Hamilin kısmi ödeme almak istememesi, bankaların yükümlülüğünü tartışmalı hale getirmektedir.
7.3. Sahtecilik ve Tahrifat
Bankaların sahte imzaları veya tahrifatı tespit edememesi, Yargıtay nezdinde sorumluluk doğurmaktadır.
7.4. Bankaların Sorumluluk Sınırı
Kanuni garanti sistemi, bazı durumlarda hamilin zararını karşılamaya yetmemektedir.
8. Öğretide Görüşler
Katı Görüş
Bankaların sorumluluğu geniş tutulmalı, ticari güven için hamile karşı daha güçlü yükümlülükler getirilmelidir.
Esnek Görüş
Bankaların sadece mevzuatta öngörülen sınırlar içinde sorumlu olması gerektiği, aksi halde bankacılık sisteminde haksız yük doğacağı savunulmaktadır.
9. Çözüm Önerileri
- Elektronik çek uygulaması yaygınlaştırılmalı, sahtecilik riski azaltılmalı.
- Kanuni garanti miktarı artırılmalı, hamilin korunması güçlendirilmeli.
- Bankaların denetimi sıkılaştırılmalı, yasaklı kişilere defter verilmesi önlenmeli.
- Yargı kararları yeknesak hale getirilmeli, uygulamadaki farklılıklar giderilmeli.
10. Sonuç
Bankaların çek ödeme yükümlülüğü, ticari güvenliğin sağlanmasında kritik öneme sahiptir. TTK ve 5941 sayılı Kanun, bankalara hem çek karşılığını hem de kanuni garanti bedelini ödeme yükümlülüğü yüklemiştir.
Yargıtay kararları da bankaların;
- kısmi karşılığı ödeme,
- sahteciliği tespit etme,
- yasaklı kişilere defter vermeme
konularında sorumluluğunu sürekli vurgulamaktadır.
Sonuç olarak, bankaların sorumluluğu yalnızca mevzuatla değil, aynı zamanda ticari güvenin korunması amacıyla da geniş yorumlanmaktadır.
Gözdenur Turna
About Post Author
