HAGB Nedir? Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması Şartları ve Sonuçları

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, uygulamada kullanılan kısa adıyla HAGB, ceza yargılaması sonunda sanık hakkında kurulan mahkûmiyet hükmünün belirli şartlar altında hukuki sonuç doğurmasının ertelenmesidir. Mahkeme, sanığın üzerine atılı suçu işlediği sonucuna ulaşarak bir ceza belirlemekte; ancak bu hükmü hemen sonuç doğuracak şekilde açıklamamaktadır.

HAGB kararı beraat kararı değildir. Bununla birlikte açıklanması geri bırakılan hüküm de kesinleşmiş ve infaz edilebilir bir mahkûmiyet hükmü gibi sonuç doğurmaz. Sanık belirlenen denetim süresini kanundaki koşullara uygun geçirirse açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılır ve kamu davasının düşmesine karar verilir. Bu yönüyle HAGB, özellikle ilk kez suç işleyen kişilere belirli koşullarla ikinci bir fırsat tanıyan bir ceza muhakemesi kurumudur.

HAGB Kararı Verilebilmesinin Şartları Nelerdir?

HAGB kararı verilebilmesi için Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 231. maddesinde belirtilen şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir. Bu şartların bir kısmı verilen cezanın türü ve miktarıyla, bir kısmı ise sanığın geçmişi, kişisel özellikleri ve suçtan doğan zararın giderilmesiyle ilgilidir.

Verilen cezanın iki yıl veya daha az olması gerekir.

HAGB uygulanabilmesi için yargılama sonucunda belirlenen cezanın iki yıl veya daha az süreli hapis cezası ya da adli para cezası olması gerekir. Burada dikkate alınan husus, suçun kanunda yazılı üst sınırı değil; mahkemenin bütün indirim ve artırımları uyguladıktan sonra sonuç olarak belirlediği cezadır.

Örneğin isnat edilen suçun kanuni cezasının üst sınırının iki yıldan fazla olması, tek başına HAGB uygulanmasını engellemez. Mahkeme tarafından sonuç ceza iki yıl veya daha az olarak belirlenmişse diğer şartların da bulunması hâlinde HAGB değerlendirmesi yapılabilir. Buna karşılık sonuç ceza iki yılı aşıyorsa HAGB kararı verilemez.

Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmaması gerekir.

Kanuna göre sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm edilmemiş olması gerekir. Taksirli suçlardan kaynaklanan mahkûmiyetler, kural olarak bu şart bakımından aynı sonucu doğurmaz. Ancak önceki kararın niteliği, kesinleşme tarihi, suç tarihi ve adli sicilden silinme koşulları somut dosya yönünden ayrıca değerlendirilmelidir.

Sanığın adli sicil kaydında başka bir HAGB kararının bulunması da her durumda doğrudan kasıtlı suç mahkûmiyeti anlamına gelmez. Bununla birlikte devam eden bir HAGB denetim süresi içinde kişi hakkında kasıtlı bir suç nedeniyle yeniden HAGB kararı verilmesi kanunen mümkün olmayabilir. Bu nedenle yalnızca adli sicil belgesine bakılması yeterli değildir; önceki kararların suç ve kesinleşme tarihleri de incelenmelidir.

Mahkemede yeniden suç işlenmeyeceği kanaati oluşmalıdır.

HAGB kararı verilmesi, yalnızca şekli şartların gerçekleşmesine bağlı değildir. Mahkemenin, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışlarını değerlendirerek yeniden suç işlemeyeceği yönünde olumlu kanaate ulaşması gerekir.

Mahkemenin bu konuda sınırsız bir takdir yetkisi bulunmamaktadır. HAGB uygulanmamasına karar verildiğinde, bu sonucun sanığın hangi somut davranışlarına ve dosyadaki hangi bilgilere dayandığının gerekçede açıklanması gerekir. Yalnızca “sanığın yeniden suç işlemeyeceği yönünde kanaat oluşmadığı” şeklindeki soyut ve genel bir ifade, kararın kanun yolu denetiminde tartışılmasına neden olabilir.

Suçtan kaynaklanan maddi zarar giderilmelidir.

Suç nedeniyle mağdurun veya kamunun maddi zarara uğraması hâlinde bu zararın aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin yoluyla tamamen giderilmesi gerekir. Zararın belirlenmesinde dosyaya yansıyan ve doğrudan suçtan kaynaklanan maddi kayıp esas alınır.

Sanığın zararı hemen karşılayacak ekonomik imkâna sahip olmaması durumunda, mahkeme zararın denetim süresi içinde aylık taksitler hâlinde tamamen giderilmesi şartıyla da HAGB kararı verebilir. Her suçta maddi zarar bulunması zorunlu değildir. Hakaret veya tehdit gibi doğrudan hesaplanabilir maddi zarar meydana getirmeyen suçlarda zarar giderme şartı farklı değerlendirilebilir.

Sanığın HAGB’yi Kabul Etmesi Gerekir mi?

7499 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikten sonra, 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen HAGB kararları bakımından sanığın HAGB’yi kabul etmesi şartı kaldırılmıştır. Mahkeme, sanığın ayrıca kabul beyanını almadan kanuni şartların oluşup oluşmadığını değerlendirerek HAGB kararı verebilir.

Ancak 1 Haziran 2024 tarihinden önce verilen kararlar bakımından önceki düzenleme uygulanmaya devam etmektedir. Bu dosyalarda sanığın HAGB’yi kabul etmesi şartı önemini korur. Dolayısıyla HAGB konusunda değerlendirme yapılırken yalnızca kararın içeriğine değil, kararın verildiği tarihe de dikkat edilmelidir.

HAGB Denetim Süresi Ne Kadardır?

Hakkında HAGB kararı verilen yetişkin sanık, beş yıllık denetim süresine tabi tutulur. Suça sürüklenen çocuklar bakımından ise denetim süresi üç yıldır.

Mahkeme, denetim süresi içinde bir yıldan fazla olmamak üzere sanığın bir eğitim programına devam etmesine, belirli bir işte gözetim altında çalışmasına, belirli yerlere gitmemesine veya uygun görülen başka bir yükümlülüğü yerine getirmesine karar verebilir. Her HAGB kararında ayrıca bir denetimli serbestlik yükümlülüğü belirlenmesi zorunlu değildir; bu konuda somut olayın özellikleri dikkate alınır.

Denetim süresi boyunca dava zamanaşımı durur. Kişinin bu süre içinde kasıtlı yeni bir suç işlememesi ve varsa denetimli serbestlik yükümlülüklerine uygun davranması gerekir.

Denetim Süresi Sorunsuz Tamamlanırsa Ne Olur?

Sanık beş yıllık denetim süresi içinde kasıtlı yeni bir suç işlemez ve kendisine yüklenen yükümlülüklere uygun davranırsa açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılır. Mahkeme, sanık hakkındaki kamu davasının düşmesine karar verir.

Bu durumda açıklanması geri bırakılan ceza infaz edilmez. HAGB kararı olağan adli sicil kaydında mahkûmiyet hükmü olarak tutulmaz; karar, kendisine özgü ayrı bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hâkim ya da mahkeme tarafından kanunda belirtilen amaçla kullanılabilir.

Bununla birlikte HAGB kararının hiçbir alanda dikkate alınamayacağını söylemek doğru değildir. Özellikle disiplin soruşturmaları, kamu görevi, güvenlik soruşturması veya mesleki mevzuat bakımından kararın etkisi, ilgili özel düzenlemeye ve işlemin gerekçesine göre ayrıca değerlendirilmelidir. HAGB kararı, kişiyi kesinleşmiş bir ceza mahkûmiyetinin bütün sonuçlarına tabi kılmasa da dosyanın niteliğine göre ceza hukuku dışındaki süreçlerde tartışma konusu olabilir.

Denetim Süresinde Yeni Bir Suç İşlenirse Ne Olur?

Denetim süresi içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmesi veya denetimli serbestlik yükümlülüklerine aykırı davranılması hâlinde mahkeme açıklanmasını geri bıraktığı hükmü açıklayabilir. Yeni suçun taksirli olması, kural olarak hükmün açıklanması sonucunu doğurmaz.

Hükmün açıklanması için denetim süresi içinde işlendiği bildirilen kasıtlı suçun sabit olup olmadığı önem taşır. Masumiyet karinesi gereğince, yalnızca kişi hakkında soruşturma başlatılması veya dava açılması hükmün açıklanması için yeterli kabul edilmemelidir. Yeni suçla ilgili mahkûmiyet kararının kesinleşmesi aranır.

Yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde mahkeme, sanığın durumunu değerlendirerek cezanın yarısına kadar olan kısmının infaz edilmemesine karar verebilir. Şartları bulunuyorsa hapis cezasının ertelenmesi veya seçenek yaptırımlara çevrilmesi suretiyle yeni bir mahkûmiyet hükmü de kurulabilir.

HAGB Kararına Karşı Kanun Yoluna Başvurulabilir mi?

1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen HAGB kararlarına karşı kural olarak istinaf kanun yoluna başvurulabilir. Bölge adliye mahkemesi, kararı hem usule hem de esasa ilişkin hukuka aykırılıklar yönünden inceleyebilir. Böylece yalnızca HAGB şartlarının bulunup bulunmadığı değil, sanığın suçu işleyip işlemediğine ilişkin delil değerlendirmesi de kanun yolu denetimine taşınabilir.

1 Haziran 2024 tarihinden önce verilen HAGB kararlarında ise önceki sistem uygulanır ve itiraz kanun yoluna başvurulur. Kanun yolunun ve süresinin belirlenmesinde karar tarihi ile kararın ilgili kişiye tebliğ edildiği tarih birlikte dikkate alınmalıdır.

HAGB Kaldırıldı mı? 2026 Yılı İtibarıyla Güncel Durum

Anayasa Mahkemesi, 10 Temmuz 2025 tarihli ve E.2024/98, K.2025/149 sayılı kararıyla HAGB kurumunun temelini oluşturan düzenlemeyi yeniden iptal etmiştir. Karar, 31 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış; iptal hükmünün yayım tarihinden dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar verilmiştir.

Bu nedenle 21 Temmuz 2026 tarihi itibarıyla HAGB kurumu hâlen yürürlüktedir ve mahkemeler tarafından uygulanabilmektedir. İptal hükmü 30 Eylül 2026 tarihinde yürürlüğe girecektir. Ancak bu tarihe kadar Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından yeni bir kanuni düzenleme yapılması mümkündür.

Anayasa Mahkemesi iptal gerekçesinde özellikle kamu görevlilerinin görevleri nedeniyle gerçekleştirdikleri ve işkence, eziyet veya kötü muamele niteliğinde olan fiiller bakımından HAGB uygulanmasını engelleyen açık bir düzenlemenin bulunmamasına dikkat çekmiştir. Mahkeme, bu durumun devletin failleri fiilleriyle orantılı şekilde cezalandırma ve mağdurlara etkili giderim sağlama yükümlülüğüyle bağdaşmadığı sonucuna ulaşmıştır.

Sonuç

HAGB, mahkûmiyet hükmünün belirli şartlarla sanık hakkında hukuki sonuç doğurmasının ertelenmesini sağlayan önemli bir ceza muhakemesi kurumudur. Ancak HAGB kararı beraat anlamına gelmediği gibi her suç ve her sanık bakımından otomatik olarak uygulanmaz.

Sonuç cezanın miktarı, sanığın geçmiş mahkûmiyetleri, önceki HAGB kararları, suçtan doğan zararın giderilip giderilmediği, sanığın duruşmadaki davranışları ve yeniden suç işleme ihtimali birlikte değerlendirilir. Ayrıca karar tarihi, uygulanacak kanun yolunun belirlenmesi bakımından önem taşır.

HAGB konusunda verilecek karar, kişinin ceza infazı, adli sicil durumu, mesleki hayatı ve devam eden diğer soruşturmaları üzerinde önemli sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle somut dosyada HAGB’nin sanık lehine olup olmadığı, beraat ihtimali ve kanun yoluna başvurmanın olası sonuçları dosyadaki delillerle birlikte değerlendirilmelidir.

Elif Sukutli