Organ veya Doku Ticareti Suçu Nedir?

Organ veya Doku Ticareti Suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 91. maddesinde düzenlenmiş olup, insan bedeninin ticari bir meta hâline getirilmesini kesin biçimde yasaklayan ağır suç tipleri arasında yer alır. Bu düzenleme ile korunan temel hukuki değerler; yaşam hakkı, beden dokunulmazlığı, insan onuru ve kamu sağlığıdır. Kanun koyucu, organ ve doku naklinin tıbbi zorunluluklar çerçevesinde yapılabilmesine izin vermekle birlikte, bu sürecin hiçbir aşamasında para veya sair bir menfaat karşılığında gerçekleşmesine hukuki meşruiyet tanımamıştır.

TCK 91 kapsamında suç; yalnızca organ veya doku satın alan ya da satan kişilerle sınırlı değildir. Hukuken geçerli rıza olmaksızın canlıdan veya ölüden organ-doku alınması, organ veya doku satışına aracılık edilmesi, hukuka aykırı şekilde elde edilen organın saklanması, nakledilmesi veya aşılanması, ayrıca belli bir çıkar karşılığında organ veya doku teminine yönelik ilan veya reklam verilmesi de bu suç kapsamında değerlendirilir. Bu yönüyle organ veya doku ticareti suçu, çok failli ve çok seçimlik hareketli bir suç niteliği taşımaktadır.

Organ veya Doku Ticareti Suçunun Cezası

Madde 91- (1) Hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın, kişiden organ alan kimse, beş yıldan dokuz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suçun konusunun doku olması halinde, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.                                                 

(2) Hukuka aykırı olarak, ölüden organ veya doku alan kimse, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.                                                   

(3) Organ veya doku satın alan, satan, satılmasına aracılık eden kişi hakkında, birinci fıkrada belirtilen cezalara hükmolunur.                     

(4) Bir ve üçüncü fıkralarda tanımlanan suçların bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, sekiz yıldan onbeş yıla kadar hapis ve onbin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur.                                                                                                                                           

(5) Hukuka aykırı yollarla elde edilmiş olan organ veya dokuyu saklayan, nakleden veya aşılayan kişi, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.                                                                                                                                                                                                   

(6) Belli bir çıkar karşılığında organ veya doku teminine yönelik olarak ilan veya reklam veren veya yayınlayan kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.                                                                                                                                                                                     

(7) Bu maddede tanımlanan suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.                                                                                                                                                                                   

(8) Birinci fıkrada tanımlanan suçun işlenmesi sonucunda mağdurun ölmesi halinde, kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır.

TCK’nın 91. Maddesine göre:

• Hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın, kişiden organ alan kimse, beş yıldan dokuz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suçun konusunun doku olması halinde, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. 
• Hukuka aykırı olarak, ölüden organ veya doku alan kimse, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
• Organ veya doku satın alan, satan, satılmasına aracılık eden kişi hakkında, birinci fıkrada belirtilen cezalara hükmolunur.
• Bir ve üçüncü fıkralarda tanımlanan suçların bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, sekiz yıldan onbeş yıla kadar hapis ve onbin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur. 
• Hukuka aykırı yollarla elde edilmiş olan organ veya dokuyu saklayan, nakleden veya aşılayan kişi, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
• Belli bir çıkar karşılığında organ veya doku teminine yönelik olarak ilan veya reklam veren veya yayınlayan kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
• Bu maddede tanımlanan suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.
• Birinci fıkrada tanımlanan suçun işlenmesi sonucunda mağdurun ölmesi halinde, kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır.

Organ veya Doku Ticareti Suçu ile İlgili Yargıtay Kararları

1. Suçun Tamamlanması İçin Ödemenin Yapılması veya Organın Alınması Şart Değildir (Teşebbüs Tartışması)

 Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2014/3632, K. 2014/26400

• Olay Özeti: Hastane yetkililerinin, organ alıcısı ile verici arasındaki akrabalık ilişkisinden şüphelenerek durumu emniyete ihbar etmesi üzerine taraflar yakalanmıştır. Organ nakli ameliyatı hiç gerçekleştirilememiş veya para alışverişi tam olarak tamamlanamamıştır.

• Yargıtayın Değerlendirmesi: Yargıtay, organ veya dokunun para veya sair bir maddi menfaat karşılığında tedavüle sokulmak istenmesiyle suçun oluştuğunu kabul eder. Organ ticaretinde suçun tamamlanması için ödemenin fiilen yapılmış olmasına ya da organın bedenen alınmasına gerek yoktur. Tarafların anlaşması ve nakil için hastaneye başvurulması gibi icra hareketleriyle suç tamamlanmış sayılır; bu aşamadan sonra teşebbüs hükümlerinin uygulanamayacağına karar verilmiştir.

2. Ekonomik Sıkıntılar Nedeniyle Organ Satışında “Zorunluluk Hâli” (TCK m. 92) Kriteri

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2015/18074, K. 2021/6901 

• Olay Özeti: Borçlarını ödemek ya da piyasaya olan borçlarını kapatmak amacıyla böbreğini para karşılığında satmak üzere aracılarla anlaşan ve hastaneye başvuran sanık yakalanmıştır. Sanık, içinde bulunduğu ağır ekonomik koşullar nedeniyle bu suçu işlediğini savunarak cezasızlık veya indirim talep etmiştir.

• Yargıtayın Değerlendirmesi: TCK m. 92 gereğince, organ veya dokularını satan kişinin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik koşullar göz önünde bulundurularak cezada indirim yapılabileceği veya ceza vermekten vazgeçilebileceği düzenlenmiştir. Ancak Yargıtay, bu hükmün uygulanmasında sıkı bir kriter aramaktadır: Kişinin, kendi eylemiyle bilerek ve isteyerek neden olduğu ekonomik sıkıntıyı, hayati önem taşıyan organını satmak dışında başka bir yolla giderebilme imkânı varsa (örneğin çalışabilecek durumda olması veya başka çözümlerin bulunması), zorunluluk hâli şartlarının oluşmadığını ve sanığın cezalandırılması gerektiğini belirtmektedir.

3. Hayati Tehlike Arz Eden Hastalıklar ve TCK m. 25/2 Kapsamında Zorunluluk Hâli

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2020/1977, K. 2021/8484 (Benzer karar: Yargıtay 12. CD., E. 2014/6076, K. 2015/5530)

• Olay Özeti: Kronik böbrek yetmezliği hastası olan ve hayati tehlikesi bulunan bir kişiye organ temin etmek / organ nakli yapmak amacıyla yasadışı yollara başvuran alıcı ve yakınları hakkında organ ticareti suçundan dava açılmıştır.

• Yargıtayın Değerlendirmesi: Yargıtay kararlarında; hastanın hastalığının hayati tehlike arz edip etmediği, gelişen tıp bilimi çerçevesinde yasal organ nakli süreçleri dışında başka bir tedavi imkânının bulunup bulunmadığı ve organ naklinde gerçek bir zaruret olup olmadığının araştırılması gerektiğini vurgulamıştır. Eğer somut olayda başka türlü kurtulma imkânı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlike varsa, TCK 25/2 kapsamındaki zorunluluk hâlinin tartışılarak hukuki durumun belirlenmesi gerektiğine hükmetmiştir.

4. Örgüt Faaliyeti Çerçevesinde Organ Ticareti

 Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2021/2355, K. 2021/6901

• Olay Özeti: Birden fazla şüphelinin, belirli bir hiyerarşi, iş bölümü ve gizlilik içinde, maddi sıkıntıdaki kişileri bularak ağa düşürdüğü, organ arayan alıcılarla komisyon karşılığı buluşturduğu ve bu eylemi süreklilik arz edecek şekilde organize bir yapı altında gerçekleştirdikleri tespit edilmiştir.

• Yargıtayın Değerlendirmesi: Yargıtay, elde edilen gelirlerin paylaşıldığı, iş bölümüne dayalı örgütsel ilişkiler saptandığında, sanıkların yalnızca bireysel organ ticareti suçundan değil; aynı zamanda TCK’nın ilgili 91. maddesinin ağırlaştırıcı fıkraları gereğince suç işlemek amacıyla kurulan örgüt faaliyeti çerçevesinde cezalandırılmaları gerektiğine karar vermiştir.