Lisanssız Yazılım Uyuşmazlıklarında İhtiyati Tedbir ve Erişim Engeli Talepleri

Lisanssız yazılım uyuşmazlıklarında en kritik meselelerden biri, davanın sonunu beklemeden hakkın nasıl korunacağıdır. Çünkü yazılım, fiziksel bir ürün gibi tek bir yerde duran sabit bir şey değildir; birkaç saat içinde çoğaltılabilir, başka cihazlara dağıtılabilir, bulut ortamına taşınabilir, indirme bağlantıları çoğalabilir ve ihlal kısa sürede genişleyebilir. Türk hukukunda bilgisayar programları eser olarak korunur; programın yüklenmesi, görüntülenmesi, çalıştırılması, iletilmesi ve depolanması da hak sahibinin mali hak alanına girer. Bu yüzden lisanssız kullanım iddiasında, çoğu zaman asıl dava kadar hatta bazen daha fazla önem taşıyan konu, ihtiyati tedbir ve internet ortamında devam eden ihlaller bakımından erişimin durdurulması veya içeriğin yayından çıkarılması talepleridir.

Bu başlıkta en sık yapılan hata, “telif ihlali varsa doğrudan 5651’e göre erişim engeli alınır” şeklindeki otomatik yaklaşımdır. Oysa Türk hukukunda lisanssız yazılım ihtilaflarında başvurulabilecek geçici koruma yolları tek bir kanundan çıkmaz. Bir yanda HMK’nın genel ihtiyati tedbir rejimi vardır. Diğer yanda FSEK’in özel koruma hükümleri, özellikle tecavüzün ref’i, men’i, bedel ve ihtiyati tedbir düzenlemeleri bulunur. İnternet ortamındaki ihlallerde ise FSEK Ek Madde 4’te özel bir “uyar-kaldır / hizmetin durdurulması” mekanizması vardır. 5651 sayılı Kanun ise doğrudan telif uyuşmazlıkları için kurulmuş genel bir telif engelleme sistemi değildir; özellikle m.8’de sayılan katalog suçlar üzerinden işler ve bu katalogda FSEK kaynaklı yazılım telif ihlalleri yer almaz.

Dolayısıyla “erişim engeli” ifadesi uygulamada çok kullanılsa da, lisanssız yazılım dosyalarında her zaman aynı teknik ve hukuki anlama gelmez. Bazen kastedilen, mahkemenin bir web sitesindeki indirme bağlantısının kaldırılması için verdiği ihtiyati tedbirdir. Bazen FSEK Ek Madde 4 uyarınca içerik sağlayıcının yayını durdurmaması halinde servis sağlayıcıya verilen hizmetin savcılık kanalıyla kesilmesi talebidir. Bazen de başka bir hukuki zeminde verilen erişim engelleme kararının 5651 m.6/A çerçevesinde Erişim Sağlayıcıları Birliği üzerinden uygulanmasıdır. Bu yüzden lisanssız yazılım uyuşmazlığında doğru hukuki yol, önce ihlalin nerede, nasıl ve hangi araçla gerçekleştiğini doğru teşhis etmektir.

İhtiyati tedbir neden bu kadar önemlidir?

HMK m.389’a göre mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından veya tamamen imkânsız hale geleceğinden ya da gecikme sebebiyle sakınca yahut ciddi zarar doğacağından endişe edilmesi hâllerinde uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir. Lisanssız yazılım uyuşmazlıkları bu tanıma son derece uygundur. Çünkü korsan veya lisanssız yazılım kullanımı çoğu kez devam eden niteliktedir; yazılım başka cihazlara yayılabilir, deliller silinebilir, müşteri veya bayi ağında çoğaltılabilir, internetten indirme bağlantıları artabilir ve hak sahibinin sonradan elde edeceği hükmün pratik değeri ciddi ölçüde zayıflayabilir.

HMK m.390 ise tedbirin dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden, dava açıldıktan sonra ise asıl davanın görüldüğü mahkemeden isteneceğini düzenler. Aynı maddede, hakların derhal korunmasının zorunlu olduğu hallerde hâkimin karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebileceği ve tedbir isteyenin hem tedbir sebebini ve türünü açıkça göstermesi hem de davanın esası bakımından haklılığını yaklaşık ispat düzeyinde ortaya koyması gerektiği belirtilir. Bu, yazılım telif dosyalarında çok önemlidir; çünkü ihtiyati tedbir için tam ve kesin ispat aranmaz, fakat soyut iddia da yetmez. Lisans kayıtları, seri numaraları, ekran görüntüleri, loglar, aktivasyon verileri, sözleşmeler ve teknik tespitler bu aşamada belirleyici olur.

HMK m.391, mahkemenin muhafaza altına alma, yediemine tevdi, bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi sakıncayı giderecek her türlü tedbire karar verebileceğini söyler. Bu geniş formül, lisanssız yazılım dosyalarında çok çeşitli tedbir modellerine imkân tanır. Örneğin belirli kullanıcı hesaplarının kapatılması, bir indirme bağlantısının kaldırılması, lisanssız sürümlerin devre dışı bırakılması, sunucu imajının korunması, çoğaltılmış kopyaların muhafaza altına alınması, teknik kopyalama araçlarının geçici zaptı veya belirli bir platformda yayın ve dağıtımın durdurulması bu çerçevede tartışılabilir. Aynı madde ayrıca tedbir kararında hangi delile ve hangi sebebe dayanıldığının somut biçimde yazılmasını zorunlu kılar; bu da yazılım uyuşmazlıklarında kararı keyfî olmaktan çıkaran önemli bir güvencedir.

HMK m.392 uyarınca kural olarak tedbir isteyen taraf, haksız çıkarsa karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayacağı muhtemel zararlara karşı teminat göstermek zorundadır. Ancak talep resmî belgeye veya başka kesin delillere dayanıyorsa yahut durum ve koşullar gerektiriyorsa, mahkeme gerekçesini açıklayarak teminat alınmamasına da karar verebilir. Lisanssız yazılım uyuşmazlıklarında bu husus stratejik önemdedir. Çünkü özellikle erişimin kesilmesi, satışın durması veya yazılım kullanımının durdurulması gibi tedbirler, karşı taraf bakımından ciddi ticari etki yaratabilir. Bu nedenle tedbir isteyen tarafın, hem hakkını yaklaşık ispatla göstermesi hem de olası karşı zarar bakımından teminat rejimini gözetmesi gerekir.

HMK m.393 ve 394 de uygulama bakımından kritiktir. Tedbir kararının bir hafta içinde uygulanmasının talep edilmemesi hâlinde karar kendiliğinden kalkar. Ayrıca karşı taraf dinlenmeden verilen tedbirlere, şartlara, yetkiye ve teminata ilişkin olarak bir hafta içinde itiraz edilebilir; kural olarak itiraz icrayı durdurmaz. Üçüncü kişiler de menfaatleri açıkça ihlal ediliyorsa itiraz hakkına sahiptir. Bu nedenle lisanssız yazılım dosyalarında tedbir almak kadar, tedbiri süresinde uygulamak ve itiraz mekanizmasını yönetmek de önemlidir.

FSEK’te özel tedbir zemini nedir?

FSEK, HMK’daki genel sisteme ek olarak kendi içinde özel koruma yolları da kurar. Öncelikle m.69, mali veya manevi haklarında tecavüz tehlikesine maruz kalan eser sahibinin, muhtemel tecavüzün önlenmesini dava edebileceğini; gerçekleşmiş tecavüzün devamı veya tekrarı muhtemelse yine aynı korumaya başvurabileceğini söyler. Bu hüküm, lisanssız yazılım henüz yaygınlaşmadan veya ilk tespit anında önleme eksenli dava ve tedbir stratejisinin temelini oluşturur.

Daha özel hüküm ise FSEK m.77’dir. Bu maddeye göre esaslı bir zararın, ani bir tehlikenin veya emrivakilerin önlenmesi için yahut başka herhangi bir sebeple zorunlu görülür ve ileri sürülen iddialar kuvvetle muhtemel bulunursa, hukuk mahkemesi; davadan önce veya sonra diğer tarafa bir işin yapılmasını ya da yapılmamasını emredebilir, işin yapıldığı yerin kapatılmasına veya açılmasına karar verebilir ve bir eserin çoğaltılmış nüshalarının veya hasren onu imale yarayan araçların ihtiyati tedbir yoluyla geçici zaptına karar verebilir. Bu hüküm, yazılım uyuşmazlıklarında klasik HMK tedbirinden daha somut ve fikrî hak odaklı bir araç sağlar.

FSEK m.77’nin pratik önemi şuradadır: HMK m.391 genel nitelikte “yapma-yapmama” tedbirlerine imkân verirken, FSEK m.77 fikrî hak ihlali bağlamında bu yaklaşımı özel olarak teyit eder ve “işin yapıldığı yerin kapatılması” ya da çoğaltılmış nüshaların ve çoğaltma vasıtalarının geçici zaptı gibi daha sert müdahalelere açık kapı bırakır. Lisanssız yazılımın bir ofis, atölye, veri merkezi, sunucu odası veya indirime konu web altyapısı üzerinden sistematik şekilde çoğaltıldığı iddiasında, bu madde özellikle güçlüdür. Fakat madde otomatik müdahale anlamına gelmez; “esaslı zarar”, “ani tehlike” ve “iddiaların kuvvetle muhtemel görülmesi” şartları somut olayda ikna edici şekilde ortaya konmalıdır.

FSEK m.68 ve 70 de tedbir talebinin arka planında önemlidir. m.68, hak sahibine yazılı izin olmadan işleme, çoğaltma, yayma veya umuma iletim hâlinde sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç katını isteme imkânı tanır. m.70 ise kusur varsa maddi tazminat ve elde edilen kârın devri gibi talepleri destekler. Yani ihtiyati tedbir yalnızca “ihlali dondurma” aracı değildir; aynı zamanda esas davadaki bedel ve tazminat taleplerinin anlamsızlaşmamasını sağlayan koruma mekanizmasıdır.

Erişim engeli taleplerinde hangi hukuki zemin gerçekten kullanılabilir?

İnternet ortamında lisanssız yazılım paylaşımı, crack, keygen, yetkisiz kurulum dosyası, korsan aktivasyon içeriği veya lisanssız indirme bağlantıları söz konusu olduğunda ilk refleks “5651’e göre erişim engeli alalım” şeklinde olabiliyor. Ancak 5651 m.8’in katalog sistemi dikkatle okunmalıdır. Bu maddede erişimin engellenmesi; intihara yönlendirme, çocukların cinsel istismarı, uyuşturucu kullanımı, sağlık için tehlikeli madde temini, müstehcenlik, fuhuş, kumar ve 5816 sayılı Kanun kapsamındaki suçlar gibi sınırlı sayıda suç için düzenlenmiştir. FSEK’e dayalı telif ihlalleri veya lisanssız yazılım suçları bu katalogda yer almaz. Bu nedenle lisanssız yazılım uyuşmazlığında doğrudan 5651 m.8 katalog suç erişim engeli kural olarak uygun yol değildir.

Bu noktada FSEK Ek Madde 4 devreye girer. Ek Madde 4, dijital iletim dâhil olmak üzere servis ve bilgi içerik sağlayıcılar tarafından FSEK’te tanınan hakların ihlali hâlinde, hak sahiplerinin başvurusu üzerine ihlale konu eserlerin içerikten çıkarılmasını öngörür. Bunun için hakları haleldar olan kişi önce bilgi içerik sağlayıcısına başvurur ve üç gün içinde ihlalin durdurulmasını ister. İhlal devam ederse, Cumhuriyet savcısına başvuru üzerine servis sağlayıcıdan, ihlale devam eden bilgi içerik sağlayıcısına verilen hizmetin durdurulması istenir; ihlal durursa hizmet yeniden sağlanır. Yani telif temelli internet ihlallerinde kanunun açık modeli, doğrudan klasik 5651 m.8 erişim engeli değil; uyar-kaldır ve gerekirse hizmetin durdurulması sistemidir.

Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü uygulamada “erişim engeli” kelimesi, hukuken üç farklı işlemi karıştırabiliyor: içeriğin kaldırılması, servis sağlayıcının hizmeti kesmesi ve 5651 m.8 anlamında erişimin engellenmesi. Lisanssız yazılım ihtilaflarında FSEK Ek Madde 4’ün metni doğrudan içerikten çıkarma ve hizmetin durdurulması mantığına dayanır. Bu yüzden hak sahibinin ilk adımı çoğu olayda savcılık veya sulh ceza hâkimliği değil, önce içerik sağlayıcıya yöneltilen uyarıdır. İkinci adım ise savcılık kanalıyla servis sağlayıcıya hizmetin kesilmesini talep etmektir.

Bununla birlikte 5651 m.6/A, m.8 kapsamı dışındaki erişimin engellenmesi kararlarının erişim sağlayıcılar tarafından yerine getirileceğini ve bu kararların Erişim Sağlayıcıları Birliği üzerinden uygulandığını düzenler. Bu, telif uyuşmazlıklarında “başka hiçbir erişim temelli karar verilemez” anlamına gelmez; fakat böyle bir kararın ayrı bir hukuki dayanağa oturması gerekir. Başka bir anlatımla, mahkeme HMK/FSEK çerçevesinde belli URL’lere, alan adlarına veya teknik yayına yönelik bir tedbir kurarsa, bu kararın uygulanma mekanizması 5651 m.6/A kapsamında ESB ve erişim sağlayıcılar olabilir. Ancak lisanssız yazılım uyuşmazlığında asıl hukuki dayanak 5651 m.8 değil, FSEK ve HMK’dır.

Hangi durumlarda erişim temelli tedbir talebi daha güçlü olur?

Lisanssız yazılım uyuşmazlığında erişim temelli tedbir talebi özellikle şu senaryolarda güçlenir: korsan indirme bağlantılarının kamuya açık paylaşılması, crack ve aktivasyon araçlarının belirli alan adı veya URL’lerde sistematik sunulması, lisanssız kurulum paketlerinin çok sayıda kullanıcıya ulaştırılması, SaaS veya bulut paneli üzerinden yetkisiz erişimin sürdürülmesi ve sırf para tazminatıyla giderilmesi zor olacak şekilde ihlalin hızlı yayılması. Bu tür durumlarda HMK m.389’daki “hakkın elde edilmesinin zorlaşması” ve “ciddi zarar” şartı ile FSEK m.77’deki “esaslı zarar”, “ani tehlike” ve “emrivaki” ölçütleri çoğu zaman daha kolay somutlaştırılabilir.

Buna karşılık sırf lisans bedeli uyuşmazlığı bulunan, fiilen kapalı devre çalışan ve internet yayılımı içermeyen her olayda erişim engeli benzeri taleplerin aynı güçte olacağı söylenemez. Örneğin yalnızca kurum içi sunucuda bulunan ve internete açık olmayan bir lisans aşımı dosyasında, doğrudan erişim engeli yerine yazılım kullanımının durdurulması, cihaz imajının korunması, kullanıcı hesaplarının askıya alınması veya çoğaltılmış kopyaların zaptı gibi daha hedefli tedbirler ölçülülük bakımından daha uygun olabilir. Tedbir talebinde hangi araç istenirse istensin, mahkeme her durumda hak ile önlenecek zarar arasındaki dengeyi gözetir. Bu sonuç, HMK 389-391 ile FSEK 77’nin birlikte yorumlanmasının doğal sonucudur.

Lisanssız yazılım dosyalarında tedbir isteyen taraf neyi göstermelidir?

İlk olarak, yazılımın FSEK kapsamında korunan bir bilgisayar programı olduğunu ve talep sahibinin hak sahipliği veya yetkili lisans/temsil sıfatını ortaya koymak gerekir. İkinci olarak, iznin kapsamı dışına çıkıldığını yaklaşık ispat düzeyinde göstermek gerekir. Üçüncü olarak, gecikme hâlinde hakkın ciddi zarara uğrayacağını, delilin kaybolacağını, dağıtımın artacağını veya sonradan verilecek hükmün anlamsızlaşacağını somutlaştırmak gerekir. Dördüncü olarak da istenen tedbirin ölçülü, açık ve teknik olarak uygulanabilir olması gerekir; çünkü HMK m.391 tedbir kararında neyin üzerinde ve ne tür bir tedbir verildiğinin tereddüde yer bırakmayacak şekilde yazılmasını ister.

Bu çerçevede ekran görüntüleri, lisans anahtarı raporları, sözleşmeler, seri numarası kayıtları, loglar, WHOIS kayıtları, ekran videoları, denetim raporları, e-posta yazışmaları, test kurulumları ve gerekirse uzman teknik raporları önem kazanır. Sadece “karşı taraf yazılımımı izinsiz kullanıyor” demek, özellikle erişim temelli ağır müdahalelerde genellikle yeterli olmaz. FSEK m.77’nin aradığı “iddiaların kuvvetle muhtemel görülmesi” ve HMK m.390’ın istediği “yaklaşık ispat”, dosyada teknik ve hukukî iskeletin birlikte kurulmasını zorunlu kılar.

Karşı taraf hangi savunmaları ileri sürebilir?

Karşı tarafın ilk ve en güçlü savunması, geçerli lisans veya yetki belgesinin bulunduğudur. Bunun dışında kullanımın sözleşme kapsamında kaldığı, paylaşımın teknik olarak çoğaltma değil meşru kullanım olduğu, istenen tedbirin aşırı ve ölçüsüz olduğu, ciddi zarar koşulunun oluşmadığı veya içeriğin zaten kaldırıldığı da ileri sürülebilir. HMK m.394 gereği karşı taraf, bir hafta içinde tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata itiraz edebilir; itiraz kural olarak icrayı durdurmasa da mahkeme bu savunmaları dinleyerek kararı değiştirebilir veya kaldırabilir. Üçüncü kişiler de menfaatleri açıkça ihlal ediliyorsa aynı yola başvurabilir. Bu nedenle tedbir isteyen taraf, sadece ilk kararı almak değil, itiraz aşamasını da öngörerek hareket etmelidir.

Özellikle erişim temelli tedbirlerde karşı tarafın “URL bazında müdahale yeterliyken tüm alan adının kapatılması ölçüsüzdür” veya “internetten çıkarma yerine lisans denetimiyle çözüm mümkündür” şeklindeki itirazları ciddiye alınır. Çünkü ihtiyati tedbirin amacı, peşin nihai hüküm vermek değil; hakkı geçici olarak korumaktır. Mahkeme, gereksiz yere ticari faaliyeti tamamen durduran, orantısız ve belirsiz tedbirlerden kaçınmak ister. Bu sebeple lisanssız yazılım uyuşmazlıklarında iyi formüle edilmiş, dar, hedefli ve teknik olarak uygulanabilir tedbir talepleri daha yüksek başarı şansına sahiptir.

Sonuç

Lisanssız yazılım uyuşmazlıklarında ihtiyati tedbir ve erişim engeli talepleri, tek bir kanun maddesine dayanarak otomatik şekilde yürüyen mekanizmalar değildir. HMK m.389-394 genel ihtiyati tedbir rejimini; FSEK m.69 ve özellikle m.77 telif hakkı uyuşmazlıklarında özel geçici korumayı; FSEK Ek Madde 4 ise internet ortamındaki telif ihlallerinde içerikten çıkarma ve devamında servis sağlayıcıya verilen hizmetin durdurulması yolunu kurar. Buna karşılık 5651 m.8’deki klasik erişimin engellenmesi rejimi katalog suçlara bağlıdır ve FSEK kaynaklı yazılım telif ihlalleri bu katalogda yer almaz. 5651 m.6/A ise başka hukuki dayanaklarla verilen erişim engelleme kararlarının uygulanma mekanizmasını düzenler.

Bu nedenle doğru hukukî strateji, önce ihlalin niteliğini tespit etmektir: olay kapalı devre şirket içi bir kullanım mı, herkese açık internet dağıtımı mı, indirme linki paylaşımı mı, bulut panelinden yetkisiz erişim mi? Sonra buna uygun geçici koruma aracı seçilmelidir: kullanımın durdurulması, kopyaların zaptı, içeriğin kaldırılması, servis sağlayıcı hizmetinin durdurulması veya başka bir teknik erişim tedbiri. Lisanssız yazılım dosyalarında en büyük hata, “erişim engeli” kavramını tek başına sihirli çözüm gibi kullanmaktır; en doğru yaklaşım ise HMK, FSEK ve 5651’in birbirinden farklı rollerini ayırarak, ölçülü ve somutlaştırılmış bir tedbir mimarisi kurmaktır.

Sık Sorulan Sorular

Lisanssız yazılım paylaşımı varsa doğrudan 5651 m.8’e göre erişim engeli alınır mı?
Kural olarak hayır. 5651 m.8’de sayılan katalog suçlar arasında FSEK kaynaklı telif veya lisanssız yazılım suçları yer almaz. Bu tür dosyalarda asıl hukuki dayanak genellikle HMK, FSEK m.77 ve internet ortamı bakımından FSEK Ek Madde 4’tür.

FSEK Ek Madde 4 ne sağlar?
Önce bilgi içerik sağlayıcısına başvurularak üç gün içinde ihlalin durdurulması istenir. İhlal devam ederse savcılık üzerinden servis sağlayıcıdan, ihlale devam eden bilgi içerik sağlayıcısına verilen hizmetin durdurulması talep edilir. Bu model klasik katalog suç erişim engelinden farklıdır.

İhtiyati tedbir için kesin ispat gerekir mi?
Hayır. HMK m.390, tedbir isteyenin dayandığı sebebi ve türü açıkça göstermesini ve davanın esası bakımından haklılığını yaklaşık olarak ispat etmesini yeterli görür. Ancak soyut iddia da yeterli değildir.

Mahkeme karşı tarafı dinlemeden tedbir verebilir mi?
Evet. HMK m.390/2’ye göre, hakların derhal korunmasının zorunlu olduğu hâllerde hâkim karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir. Karşı taraf daha sonra HMK m.394 uyarınca itiraz edebilir.

Tedbir kararı alındıktan sonra ne kadar sürede uygulanmalıdır?
HMK m.393’e göre ihtiyati tedbir kararının uygulanması, karar tarihinden itibaren bir hafta içinde talep edilmelidir; aksi hâlde karar kendiliğinden kalkar.