1.1.İlamlı İcrada Borcun İtfa Edildiği İddiası ve İspat Sorunu

İlamlı icrada borcun itfa edildiği iddiası, uygulamada en çok ileri sürülen ama en çok da usul hatasına uğrayan savunmalardan biridir. Birçok borçlu, “borcu ödedim” demenin icra takibini durdurmaya yeteceğini düşünür. Oysa ilamlı takipte durum böyle değildir. İlamlı icrada borçlu, ilamsız takipte olduğu gibi basit bir itirazla takibi durduramaz; bunun yerine İcra ve İflas Kanunu’nun öngördüğü özel ve sınırlı başvuru yolunu kullanmak zorundadır. Bu sistemin merkezinde de İİK m. 33 yer alır. Anılan madde, borcun itfa edildiği iddiasının ne zaman, hangi merci önünde ve hangi belgelerle ileri sürülebileceğini açık biçimde düzenler.

1. İlamlı İcrada “İtfa” Neyi İfade Eder?

İtfa, en dar anlamıyla borcun ödenmesi demektir. Ancak ilamlı icra bakımından mesele yalnızca “bir miktar para verilmiş olması” değildir. Önemli olan, ilamdan doğan borcun hukuken sona erdiğinin ileri sürülmesidir. Bu sona erme bazen doğrudan ödeme ile, bazen de borcun tamamen karşılanması sonucunu doğuran başka işlemlerle gündeme gelebilir. Fakat icra mahkemesi önünde tartışılan asıl nokta, borcun gerçekten sona erip ermediği kadar, bu sona ermenin kanunun kabul ettiği biçimde ispat edilip edilmediğidir. Çünkü ilamlı takipte icra mahkemesi, borç ilişkisinin bütün geçmişini yeniden araştıran bir genel mahkeme gibi değil; sınırlı inceleme yapan özel bir merci gibi hareket eder.

2. Sorunun Esası: “Ödeme Yapıldı” Demek Yetmez

İİK m. 33’e göre borçlu, icra emrinin tebliği üzerine yedi gün içinde icra mahkemesine başvurarak borcun zamanaşımına uğradığını, imhal edildiğini veya itfa edildiğini ileri sürebilir. Ancak kanun burada hemen bir ikinci şart getirir: İtfa veya imhal iddiası, yetkili mercilerce resen düzenlenmiş ya da usulüne göre tasdik edilmiş belgeyle veya icra dairesinde, icra mahkemesinde yahut mahkeme önünde ikrar olunmuş senetle ispat edilmelidir. Yani ilamlı icrada sorun çoğu zaman “ödeme yapılmış mı?” sorusundan önce “ödeme, İİK m. 33 standardında belgelendirilebilmiş mi?” sorusudur.

3. İspat Rejimini Belirleyen Ana Ayrım: İcra Emrinden Önce mi, Sonra mı?

Bu konuda en önemli ayrım, ödemenin veya itfanın icra emrinin tebliğinden önce mi, sonra mı gerçekleştiğidir. Çünkü İİK m. 33, bu iki dönem için aynı ispat standardını kabul etmez. İcra emrinin tebliği üzerine ilk yedi gün içinde ileri sürülen itfa savunmasında, kanunun saydığı belgelerle ispat mümkündür. Buna karşılık icra emrinin tebliğinden sonraki dönemde tahakkuk etmiş itfa veya imhal talepleri bakımından kanun daha sıkı bir rejim benimser ve bu taleplerin mutlaka noterlikçe resen yapılmış veya tasdik edilmiş belgelere ya da icra zaptına dayanması gerektiğini söyler. Bu ayrım, ilamlı icrada ispat sorununun tam merkezindedir.

4. İcra Emrinden Önce Gerçekleşen İtfa Nasıl İleri Sürülür?

Eğer borçlu, ilamlı takip başlamadan veya en geç icra emri tebliğ edilmeden önce borcu ödediğini ileri sürüyorsa, bu savunmasını icra emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine götürmelidir. Bu aşamada kabul edilen belgeler, kanunda tek tek gösterilmiştir. Yetkili mercilerce resen düzenlenmiş belgeler, usulüne göre tasdik edilmiş belgeler ve icra dairesi, icra mahkemesi veya mahkeme önünde ikrar olunmuş senetler burada kullanılabilir. Bu nedenle örneğin rastgele hazırlanmış bir yazı, tek taraflı açıklama içeren bir belge veya serbest biçimde düzenlenmiş her makbuz aynı kuvvette kabul edilmez. Kanun, ilamlı icranın hızını korumak için ispatı serbest bırakmamış, aksine belirli belge türlerine bağlamıştır.

5. İcra Emrinden Sonra Gerçekleşen İtfa Neden Daha Ağır Şarta Bağlanmıştır?

İcra emrinin tebliğinden sonraki dönemde gerçekleşen ödeme veya diğer itfa halleri için İİK m. 33 daha da katıdır. Madde açık biçimde, bu döneme ait itfa veya imhale dayanan geri bırakma taleplerinin her zaman yapılabileceğini, ancak bunların noterlikçe resen yapılmış veya tasdik edilmiş belgelere ya da icra zaptına dayandırılması gerektiğini söyler. Bunun anlamı şudur: Takip başladıktan sonra borçlu, sıradan her ödeme belgesine dayanarak icrayı durduramaz. Kanun, takip sonrasındaki ödemelerin ispatında daha yüksek güvenilirlik aramaktadır. Çünkü cebrî icra başladıktan sonra sonradan yaratılabilecek veya tartışmalı hale gelebilecek belgelerle takibin kolayca durdurulması istenmemiştir.

6. “Her Zaman Başvuru” İmkânı, “Her Belgeyle İspat” Anlamına Gelmez

İİK m. 33, icra emrinin tebliğinden sonraki devrede tahakkuk eden itfa veya imhale dayalı geri bırakma taleplerinin “her zaman” yapılabileceğini söyler. Bu ifade, borçlunun artık ilk yedi günlük süreyle bağlı olmadığı anlamına gelir. Ancak bu kolaylık, ispat standardını gevşetmez. Tam tersine, zaman bakımından daha geniş başvuru imkânı tanınırken, belge bakımından daha sıkı bir rejim korunur. Bu nedenle takip başladıktan sonra yapılan ödemenin bankadan çıkmış olması tek başına her dosyada yeterli sonuç doğurmayabilir; belirleyici olan, kanunun aradığı nitelikte resmî güvence taşıyan belgenin mevcut olup olmadığıdır.

7. Mahkeme Önünde İkrarın Gücü

İİK m. 33’te dikkat çeken bir diğer unsur, icra dairesinde, icra mahkemesinde veya mahkeme önünde ikrar olunmuş senedin açıkça kabul edilmiş olmasıdır. Bu noktada HMK m. 188 önem kazanır. Söz konusu maddeye göre tarafların veya vekillerinin mahkeme önünde ikrar ettikleri vakıalar çekişmeli olmaktan çıkar ve ayrıca ispatı gerekmez. Bu yüzden alacaklının ödeme yapıldığını mahkeme önünde açıkça kabul etmesi, borçlu bakımından son derece güçlü bir durum yaratır. Ancak bu kabulün gerçekten usulüne uygun bir mahkeme veya icra mercii önünde ortaya konulmuş olması gerekir; özel görüşmelerde yapılmış olduğu ileri sürülen sözlü kabuller, bu etkiyi otomatik olarak doğurmaz.

8. İcra Mahkemesi Geniş Tahkikat Yapmaz

İlamlı icrada itfa iddiasının en zor yönlerinden biri de, icra mahkemesinin inceleme sınırının dar olmasıdır. İcra mahkemesi burada genel görevli hukuk mahkemesi gibi tanık dinleyip geniş delil tartışması yapmaz; esas olarak kanunun kabul ettiği belge standardı içinde inceleme yapar. Bu yüzden borçlu gerçekten ödeme yapmış olsa bile, bunu İİK m. 33’ün aradığı belgeyle ortaya koyamıyorsa icranın geri bırakılması talebi reddedilebilir. Uygulamada sert görünen bu sonuç, ilamlı icranın yapısından kaynaklanır. Kanun koyucu, bir mahkeme ilamına dayanılarak yürüyen cebrî icra sürecinin yeni ve uzun bir maddi yargılamaya dönüşmesini istememiştir.

9. İtfa İddiası ile Tehir-i İcra Karıştırılmamalıdır

Uygulamada çok sık yapılan bir hata, İİK m. 33 kapsamındaki itfa savunması ile İİK m. 36’daki tehir-i icra kurumunun birbirine karıştırılmasıdır. İİK m. 33, borcun sonradan itfa edildiği, imhal edildiği veya zamanaşımına uğradığı gibi maddi savunmalara dayanır. İİK m. 36 ise bambaşka bir alana ilişkindir; burada borçlu ilama karşı istinaf veya temyiz yoluna başvurmuş olur ve belirli teminat şartlarını yerine getirerek icranın geri bırakılmasını ister. Bu iki yolun dayanağı, ispat biçimi ve amacı farklıdır. Dolayısıyla “borcu ödedim” diyen borçlu, bunu teminatlı tehir-i icra mantığıyla ileri süremez; aynı şekilde sırf kanun yoluna başvuran borçlu da bunu İİK m. 33 kapsamındaki itfa savunması gibi sunamaz.

10. İtfa Savunması Reddedilirse Her Şey Biter mi?

Hayır. İİK m. 33, borçlu olmadığı parayı ödemek zorunda kalan borçlunun İİK m. 72 uyarınca istirdat davası açma hakkını açıkça saklı tutar. Bu şu anlama gelir: Borçlu, icra mahkemesinde kanunun öngördüğü belge standardını sağlayamadığı için icranın geri bırakılması kararı alamamış olabilir; buna rağmen gerçekten borçlu olmadığını veya borcu ödediğini daha geniş ispat imkânlarıyla genel mahkemede ileri sürebilir. Ancak bu ikinci yol artık hızlı ve sınırlı icra yargısından çıkar; daha geniş kapsamlı bir alana taşınır. Burada ayrıca İİK m. 40’taki “icranın iadesi” ile istirdat davası da karıştırılmamalıdır. İİK m. 40, ilamın kaldırılması veya bozulması sonrasında icra edilen kısmın eski hale iadesini düzenler; itfa savunması ise borcun ödeme gibi nedenlerle sona erdiği iddiasına dayanır.

11. Uygulamada En Sık Yapılan Hatalar

Bu alanda en sık yapılan hata, elden veya banka yoluyla yapılan her ödemenin icra mahkemesinde mutlaka geçerli sayılacağını düşünmektir. Oysa ilamlı icrada belirleyici olan, ödemenin ekonomik gerçekliği kadar onun kanuna uygun biçimde belgelendirilmesidir. İkinci büyük hata, icra emrinden önceki itfa ile icra emrinden sonraki itfa arasında hiç fark yokmuş gibi davranmaktır. Üçüncü hata ise borç ödendikten sonra noter onaylı belge, icra tutanağı veya açık ikrar gibi güçlü ispat araçları oluşturulmadan sürecin kapatılmış sanılmasıdır. Bu tür eksiklikler, özellikle büyük meblağlı ilamlı takiplerde borçlunun usul bakımından zayıf düşmesine neden olur.

12. Yazının Özeti: İlamlı İcrada Asıl Sorun Haklılık Değil, Belgelenebilirliktir

İlamlı icrada borcun itfa edildiği iddiası, teorik olarak güçlü ama pratikte belgeye sıkı bağlanmış bir savunmadır. İİK m. 33 sistemi, bir yandan borçlunun gerçekten ödediği borç yüzünden tekrar cebrî icraya maruz kalmasını önlemeyi, diğer yandan da ilamlı icranın süratini korumayı amaçlar. Bu denge, serbest delil sistemiyle değil; sınırlı ve güvenilir belge sistemiyle kurulmuştur. Bu yüzden ilamlı icrada çoğu dosyada asıl mesele “ödeme yapıldı mı?” değil, “ödeme kanunun kabul ettiği biçimde ispatlanabiliyor mu?” sorusudur.

Sonuç

İlamlı icrada itfa savunmasının başarısı, yalnızca maddi gerçeğe değil, usulî hazırlığa da bağlıdır. Borçlu ödeme yaparken gelecekte bir icra uyuşmazlığı çıkabileceğini hesaba katmalı; mümkün olduğunca noterlikçe düzenlenmiş veya onaylanmış belgeler, icra zaptı veya açık ikrar gibi güçlü ispat araçları oluşturmalıdır. Aksi halde gerçekten ödeme yapmış olsa bile icra mahkemesinde istediği sonucu alamayabilir. Bu nedenle ilamlı icrada itfa sorunu, borcun sona ermesinden çok, sona ermenin nasıl kayıt altına alındığı meselesidir.