Karşılıklı Edim İçeren Mahkeme Kararlarında İcra Sorunu: Önce İfa mı, Önce Takip mi?

Karşılıklı edim içeren ilamların icrası, Türk icra hukukunun en problemli alanlarından biridir. Özellikle tüketici uyuşmazlıkları, eser sözleşmeleri, satış sözleşmeleri ve ayıplı mal davalarında mahkemeler sıkça her iki tarafa da edim yükleyen hükümler kurmaktadır. Buna karşılık, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nda bu tür ilamların hangi sırayla ve hangi teknikle infaz edileceğine dair açık, özel bir düzenleme bulunmamaktadır. Bugünkü uygulamadaki esas sorun da tam burada ortaya çıkar: Mahkeme kararı vardır, fakat alacaklı kendi edimini hiç yerine getirmeden ya da en azından usulüne uygun şekilde ifa teklifinde bulunmadan borçlunun edimini cebren isteyebilir mi? Mevcut pozitif hukuk, bu soruya doğrudan tek maddelik bir cevap vermemekte; çözüm, TBK’daki ifa sırası kuralları ile İİK’deki genel ilamlı icra hükümlerinin birlikte yorumlanmasıyla kurulmaktadır.

Bu nedenle karşılıklı edim içeren ilamların icrasında asıl mesele, “takip yapılabilir mi” sorusundan çok, “takip hangi aşamada ilerleyebilir” sorusudur. Başka bir ifadeyle, böyle bir ilam çoğu dosyada tamamen icra edilemez sayılmaz; fakat alacaklının takibe devam edebilmesi, çoğu kez kendi edimini ifa etmiş olmasına veya en azından ifasını usulüne uygun biçimde önermesine bağlıdır. Son yıllardaki doktrin çalışmaları ile Yargıtay uygulaması da bu doğrultuda gelişmektedir. Hatta 2025 tarihli Cebrî İcra Kanunu Taslağı’nda, mevcut 2004 sayılı Kanun’da açık hüküm bulunmamasının uygulamada ciddi sorunlara yol açtığı açıkça belirtilmiş ve karşılıklı edimlerin ifasını içeren ilamlar için özel bir madde öngörülmüştür.

1. Karşılıklı edim içeren ilam nedir?

Karşılıklı edim içeren ilam, yalnızca davalıya bir borç yükleyen klasik bir mahkûmiyet hükmünden farklıdır. Bu tür ilamlarda taraflardan biri bir şeyi iade edecek, diğeri bedel ödeyecek; biri ayıplı malı teslim edecek, diğeri ayıpsız misliyle değiştirecek; biri senedi verecek, diğeri belirli meblağı ödeyecek şekilde iki yönlü bir edim ilişkisi kurulmaktadır. Doktrinde özellikle “karşılıklı ve aynı anda ifa” içeren hükümler bakımından hem mahkemelerin böyle karar verip veremeyeceği hem de verilmişse bunların nasıl infaz edileceği uzun süredir tartışılmaktadır. Mevcut mevzuatta HMK’da veya İİK’de bu kategoriye özgü doğrudan bir infaz maddesi bulunmadığı da açıkça belirtilmektedir.

Burada önemli olan, ilamın hüküm fıkrasının edimler arasında nasıl bir bağ kurduğudur. Eğer hüküm fıkrasında edimlerin “birlikte”, “karşılıklı”, “iade karşılığında”, “teslim ile eşzamanlı” veya fiilen aynı sonucu doğuran bir dille düzenlendiği anlaşılıyorsa, icra bakımından sıradan bir para ilamı veya sıradan bir teslim ilamı gibi davranmak mümkün olmaz. Çünkü ilamın özü, bir tarafın ediminin diğer tarafın ediminden bağımsız olmadığına işaret etmektedir. Bu durumda ifa sırası problemi doğar.

2. Maddi hukukta ifa sırası: TBK m. 97’nin belirleyici rolü

İcra aşamasındaki tartışmanın maddi hukuk temeli Türk Borçlar Kanunu’nun 97. maddesidir. Bu hükme göre karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmenin ifasını isteyen taraf, sözleşmenin koşullarına göre daha sonra ifa etme hakkı yoksa, kendi borcunu ifa etmiş veya ifasını önermiş olmalıdır. Bu, klasik anlatımla aynı anda ifa kuralıdır. Dolayısıyla karşı taraftan edim talep eden tarafın önce kendi edimine ilişkin yükümlülüğü yok sayması mümkün değildir; aksi hâlde karşı taraf ödemezlik defi ileri sürebilir. TBK m. 98 de ayrıca karşı tarafın ifa güçsüzlüğüne düşmesi halinde güvence verilinceye kadar ifadan kaçınma imkânını düzenlemektedir.

İcra hukuku maddi hukuktan kopuk çalışmaz. Mahkeme kararı ilam haline gelmiş olsa bile, ilamın dayandığı borç ilişkisinin yapısı bütünüyle ortadan kalkmaz. Tam tersine, karşılıklı edim içeren ilamların icrasında maddi hukuktaki aynı anda ifa dengesi, cebrî icra tekniği içine taşınır. Bu yüzden alacaklı, “elimde ilam var; artık yalnızca borçlunun edimini zorlayabilirim” diyemez. Eğer ilam karşılıklı edim içeriyorsa, icra aşamasında da kendi edimini ifa ettiğini ya da en azından usulüne uygun şekilde ifaya hazır olduğunu ortaya koymak zorundadır.

3. Mevcut İİK’de neden açık bir düzenleme sorunu var?

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, ilamların icrasında edimin türüne göre farklı yollar öngörmektedir. Taşınır teslimi için m. 24, taşınmaz tahliye ve teslimi için m. 26, bir işin yapılması veya yapılmaması için m. 30, para ve teminat verilmesi için m. 32 uygulanır. Bu hükümler, edimin niteliğine göre icra emrinin nasıl düzenleneceğini ve cebrî icranın nasıl yapılacağını gösterir; ancak karşılıklı edim içeren ilamlarda alacaklının kendi edimini ne zaman ve nasıl ileri sürmesi gerektiğine dair açık bir özel prosedür içermez. Mevcut yasal boşluk da tam burada doğmaktadır.

Doktrindeki güncel değerlendirmelerde de, karşılıklı ve aynı anda edimleri içeren ilamların icrasının mevcut Kanunda açıkça düzenlenmediği, bunun hem öğretide hem uygulamada farklı görüşlere yol açtığı belirtilmektedir. 2025 tarihli Cebrî İcra Kanunu Taslağı’nın gerekçesinde de aynı tespit tekrar edilmiş; 2004 sayılı Kanunda hüküm bulunmamasının “uygulamada çok büyük sorunlara neden olduğu” açıkça ifade edilmiştir. Taslak m. 64 ile bu boşluğun doldurulmak istendiği görülmektedir. Bu veri, sorunun teorik değil, güncel ve yapısal bir uygulama sorunu olduğunu gösterir.

4. İfa sırası problemi uygulamada nasıl ortaya çıkar?

En tipik örnek, ayıplı aracın iadesi karşılığında ayıpsız mislin teslimi veya ayıplı malın iadesi karşılığında bedelin geri ödenmesi kararlarıdır. Bu durumda alacaklı taraf, sadece borçlunun yapacağı teslim veya ödeme kısmını takibe koyup kendi üzerine düşen iade yükümlülüğünü arka plana itemez. Güncel doktrin çalışmalarında ve Yargıtay kararlarına yapılan atıflarda, alacaklının icra takibini başlatabilmesi için kendi ediminin ifasını en azından teklif etmesi; takibin ilerleyebilmesi için de gerekli durumda bu edimi fiilen yerine getirmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Bu nedenle burada iki ayrı aşama ayırmak gerekir. Birinci aşama, takibin açılmasıdır. Doktrinde baskınlaşan yaklaşım, alacaklının takip talebinde bulunurken kendi ediminin ifasını da teklif etmesi gerektiği, fakat sırf takip açılabilmesi için her olayda önceden fiilen tevdi şartının aranmasının zorunlu olmadığı yönündedir. İkinci aşama ise takibin devamıdır. İşte bu aşamada Yargıtay daha katı davranmakta; alacaklının kendi edimini yerine getirmeden veya bunu İİK m. 33 anlamında belgeleyemeden takibe devam edemeyeceğini kabul etmektedir.

5. Yargıtay’ın yaklaşımı: Takip başlayabilir, ama takibe devam için kendi edimini yerine getirmek gerekir

Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 2021/12358 E., 2022/5006 K. sayılı kararında özetle, takip konusu ilam karşılıklı edimleri içeriyorsa alacaklının takibe devam edebilmesi için kendi edimini yerine getirmesi gerektiği, edimin yerine getirildiğine dair İİK m. 33 anlamında belge sunulmadığı ve ilama konu aracın iadesi yönünde icra müdürlüğüne başvuru da bulunmadığı takdirde takibin sürdürülemeyeceği kabul edilmiştir. Bu karar, güncel uygulamada en çok atıf alan içtihatlardan biridir.

Benzer biçimde, öğretide aktarılan Yargıtay kararlarında alacaklının takip talebiyle birlikte kendi edimini ifa ettiğini ispat eden belgeleri sunması gerektiği, bu ispatın da icra müdürünün sınırlı inceleme yetkisi nedeniyle İİK m. 33 anlamında güçlü belgelerle yapılmasının arandığı belirtilmektedir. Bu yaklaşım, icra müdürlüğünün maddi uyuşmazlığı çözme makamı olmadığını; yalnızca sınırlı, belgeye dayalı bir kontrol yapabildiğini gösterir. Bu yüzden karşılıklı edim içeren ilamlarda “ifa ettim” şeklindeki basit beyan her zaman yeterli olmaz.

6. İcra müdürlüğü hangi yolu uygular?

Karşılıklı edim içeren ilamlarda icra yolu, borçlunun ediminin niteliğine göre belirlenir. Borçlu para ödeyecekse kural olarak İİK m. 32, taşınır teslim edecekse İİK m. 24, bir iş yapacaksa İİK m. 30 devreye girer. Ancak bu genel madde seçimi, ifa sırası problemini tek başına çözmez. Örneğin borçlunun para borcu için m. 32 uygulanması, alacaklının kendi iade borcunun önemsiz hale geldiği anlamına gelmez. Nitekim güncel doktrinde, para borcunun icrası istense bile alacaklının takip talebinde bulunurken kendi ediminin ifasını da teklif etmesi gerektiği açıkça belirtilmektedir.

Öğretide ayrıca, alacaklının takip talebi ile birlikte kendi para edimini icra dosyasına depo etmesinin pratik bir çözüm olduğu; özellikle bir malın iadesi karşılığında bedel iadesi gereken dosyalarda bu yöntemin uygulanabildiği ifade edilmektedir. Yine aynı kaynakta, bazı Yargıtay kararlarının da para borcunun takip talebiyle birlikte dosyaya depo edilmesini kabul ettiği aktarılmaktadır. Bu yaklaşım, ifa sırası problemini “önce kim yapacak?” tartışmasından çıkarıp “icra dosyası içinde eşzamanlı ifa nasıl güvenceye alınır?” zeminine taşır.

7. İcra emrinin içeriği ve hüküm fıkrasının önemi

Karşılıklı edim içeren ilamların icrasında en az maddi hukuk kadar önemli olan bir diğer nokta, hüküm fıkrasının açık yazılmasıdır. HMK m. 297’ye göre hükmün sonuç kısmında taraflara yüklenen borçlar ve tanınan haklar açık, şüphe ve tereddüt uyandırmayacak şekilde gösterilmelidir. Eğer ilam, edimlerin eşzamanlı mı, birbirine bağlı mı, yoksa bağımsız mı olduğunu açık biçimde göstermiyorsa, icra aşamasında ciddi sorunlar kaçınılmaz hale gelir. Çünkü icra müdürlüğü hükmü yeniden kuramaz; yalnızca mevcut hükmü uygular.

Hüküm yeterince açık değilse çözüm, icra müdürlüğünün yorum yapması değil, HMK m. 305 uyarınca tavzih yoluna gidilmesidir. Aynı madde açıkça, hüküm icrasında tereddüt varsa tarafların açıklama isteyebileceğini; fakat tavzih yoluyla hüküm fıkrasındaki hak ve borçların genişletilemeyeceğini veya değiştirilemeyeceğini düzenler. Bu nedenle ifa sırası probleminde iyi yazılmış hüküm fıkrası, iyi yürütülmüş icra dosyasından bile önce gelir. Mahkeme kararında “iade karşılığında ödeme”, “teslim ile eşzamanlı değişim” ya da “önce davacının teslimi, sonra davalının ödeme yükümlülüğü” gibi formüller açık kurulmazsa, icra aşaması daha en başta tıkanır.

8. Karşı edimin ifası imkânsız hale gelirse ne olur?

En zor dosyalar, alacaklının üstlendiği karşı edimin sonradan imkânsız hale geldiği hallerdir. Örneğin ilam, ayıplı aracın iadesi karşılığında ayıpsız mislin teslimini öngörmektedir; fakat iade edilmesi gereken araç artık alacaklının elinde değildir. Öğretide aktarılan bazı bölge adliye mahkemesi kararları, bu durumda ilamlı icranın artık mümkün olmadığını ve icra müdürlüğünün kendi başına “iade borcu bedele dönüştü” diyerek takibi sürdüremeyeceğini kabul etmektedir. Buna karşılık Yargıtay’ın eski 8. HD çizgisinde, gerekli koşullar varsa teslim edilmesi gereken şeyin değerinin bilirkişi marifetiyle belirlenmesi ve takibin bu doğrultuda sürdürülmesi yönünde kararlar da bulunmaktadır. Bu alan, bugün de tam anlamıyla yeknesak değildir.

Bu yüzden uygulamada en güvenli yaklaşım, karşılıklı edim içeren ilamı icraya koymadan önce alacaklının kendi ediminin halen aynen ifa edilebilir olup olmadığını kontrol etmesidir. Eğer aynen ifa fiilen veya hukuken imkânsız hale gelmişse, doğrudan mevcut ilamla icra dosyasını zorlamak yerine ek dava, tavzih ya da yeni bir eda hükmü ihtiyacını değerlendirmek daha doğru olabilir. Aksi hâlde dosya, şikâyet ve icranın geri bırakılması talepleriyle kilitlenebilir.

9. 2025 Cebrî İcra Kanunu Taslağı ne söylüyor?

Güncel reform eğilimini göstermesi bakımından 2025 tarihli Cebrî İcra Kanunu Taslağı dikkat çekicidir. Taslak m. 64, karşılıklı edimlerin ifasını içeren ilamların icrası için özel bir rejim öngörmektedir. Buna göre borçlu, icra emrinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde icra hukuk mahkemesine başvurarak alacaklının kendi edimini ifa etmediğini veya ifayı teklif etmediğini ileri sürüp icranın geri bırakılmasını isteyebilecektir. Taslak gerekçesi ayrıca, alacaklının kendi edimini ifa ettiğini veya ifayı teklif ettiğini ispat yükünün kendisinde olduğunu ve mevcut 2004 sayılı Kanunda bu konuda özel hüküm bulunmadığı için uygulamada büyük sorunlar yaşandığını açıkça belirtmektedir. Bu düzenleme henüz yürürlükte bir kanun kuralı değildir; ancak mevcut sorunun yasama organı düzeyinde de teslim edildiğini göstermesi bakımından önemlidir.

Sonuç

Karşılıklı edim içeren ilamların icrasında ifa sırası problemi, yalnızca teknik bir takip meselesi değildir; maddi hukuktaki aynı anda ifa dengesinin cebrî icra hukukuna yansımasıdır. TBK m. 97, kendi edimini ifa etmeyen veya en azından usulüne uygun biçimde ifasını önermeyen tarafın karşı taraftan ifa isteyemeyeceğini söyler. İİK ise bu tür ilamlar için açık, özel bir prosedür getirmediğinden, çözüm bugün TBK m. 97, İİK m. 24-30-32 ve HMK m. 297-305 birlikte yorumlanarak kurulmaktadır.

Mevcut uygulamadan çıkan en güvenli sonuç şudur: Alacaklı, karşılıklı edim içeren ilamı takibe koyabilir; fakat takibin sağlıklı biçimde ilerleyebilmesi için kendi edimini ya ifa etmeli ya da bunu usulüne uygun ve ispatlanabilir biçimde teklif etmelidir. Hüküm fıkrası açık değilse tavzih düşünülmeli; karşı edim aynen ifa edilemez hale gelmişse mevcut ilamın sınırları dikkatle analiz edilmelidir. Kısacası bu alanda sorun, çoğu zaman “icra başlatma” değil, “icrayı hukuken doğru sırayla yürütebilme” sorunudur. 2025 tarihli Taslağın bu konuda özel madde öngörmesi de, mevcut sistemdeki boşluğun artık tartışmasız hale geldiğini göstermektedir.