Belçika’da İnsani veya İstisnai Nedenlerle Oturum Başvuruları

Belçika’da 90 günden uzun süreli kalış bakımından temel kural nettir: yabancı, başvurusunu normalde yurt dışındaki yetkili Belçika büyükelçiliği veya konsolosluğu nezdinde yapar ve bu başvuru çoğu zaman D tipi uzun süreli vize şeklinde yürür. Ancak Belçika hukuku, bazı dosyalarda bu genel kuraldan ayrılan özel yollar da tanır. Özellikle ülke içinden yapılan istisnai nedenli başvurular ile tıbbi nedenli başvurular, klasik uzun süreli vize sisteminin istisnası niteliğindedir. Belçika Göçmenlik Ofisi bunu açık biçimde 9bis ve 9ter başlıkları altında düzenlemektedir. (dofi.ibz.be)

Bu nedenle “Belçika’da insani oturum” denildiğinde aslında tek bir başvuru yolundan söz edilmez. Uygulamada üç ayrı eksen vardır. Birincisi, yurt dışından yapılan ve çoğu zaman humanitarian visa diye anılan, 15 Aralık 1980 tarihli Yasa’nın 9. maddesi çerçevesindeki uzun süreli D vizesi başvurularıdır. İkincisi, Belçika içinden yapılan ve istisnai koşullar nedeniyle dosyanın ülkeden değil Belçika’dan sunulabildiği 9bis başvurusudur. Üçüncüsü ise, başvuranın ağır hastalığı sebebiyle yürütülen 9ter tıbbi nedenli oturum başvurusudur. Bu üç yolun makamı, belge rejimi, kabul edilebilirlik şartları ve sonuçları farklıdır. (dofi.ibz.be)

Türkçe aramalarda en çok sorulan sorular da bu ayrım etrafında döner: “Belçika’da insani oturum nasıl alınır?”, “9bis ile 9ter farkı nedir?”, “Belçika’dan çıkmadan başvuru yapılabilir mi?”, “Tıbbi nedenlerle oturum hangi şartlarda verilir?”, “Humanitarian visa ile aile birleşimi arasındaki fark nedir?” Bu metin, söz konusu sorulara güncel resmî Belçika kaynakları ışığında cevap vermek ve özellikle başvuru yollarının birbirine karıştırılmasını önlemek amacıyla hazırlanmıştır. (dofi.ibz.be)

1. Genel kural ve istisna mantığı

Belçika sisteminde ilk hareket noktası şudur: 90 günden uzun kalmak isteyen yabancı, kural olarak yurt dışındaki yetkili Belçika diplomatik veya konsolosluk temsilciliğine başvurur. Göçmenlik Ofisi’nin resmî açıklamasına göre bu, 15 Aralık 1980 tarihli Yasa’nın 9. maddesindeki temel rejimdir ve başvuru D tipi uzun süreli vize formunda yapılır. Başka bir deyişle normal yol, ülke içinde “sonradan düzenleme” değil, ülke dışından ön izin almaktır. (dofi.ibz.be)

Belçika’nın insani veya istisnai oturum mekanizmaları tam da bu genel kurala istisna oluşturur. 9bis’te mesele, kişinin neden Belçika’dan başvurmak zorunda kaldığıdır. 9ter’de ise mesele, ciddi hastalık nedeniyle geri dönüşün hayat veya beden bütünlüğü bakımından gerçek risk yaratması ya da yeterli tedaviye erişimin bulunmamasıdır. Bu yüzden 9bis ile 9ter, “aynı şeyi farklı isimle anlatan” iki yol değil; biri esasen usulî istisna, diğeri ise maddi-tıbbi gerekçeli özel koruma niteliğindedir. Bu ayrım uygulamada son derece önemlidir. (dofi.ibz.be)

Yurt dışından yapılan insani uzun süreli vize başvuruları ise ayrı bir kulvardır. Katkı payı tablosunda, 15 Aralık 1980 tarihli Yasa’nın 9. maddesi uyarınca büyükelçilik veya konsolosluk üzerinden yapılan ve “humanitarian reasons” dahil çeşitli uzun kalış başvuruları için ayrı bir kategori gösterilmektedir. Ayrıca bazı dış temsilcilik sayfaları, örneğin yetişkin çocuğunun yanına gelmek isteyen yaşlı ebeveynler veya 18 yaşını geçmiş bazı çocukların klasik aile birleşimi yerine humanitarian visa başvurusu yapması gerektiğini açıkça yazmaktadır. Bu da insani dosyaların bazen aile birleşiminin yerine geçen tamamlayıcı bir kanal olarak kullanıldığını gösterir. (dofi.ibz.be)

2. 9bis nedir ve hangi mantıkla işler?

Belçika hukukunda 9bis, “exceptional circumstances” yani istisnai koşullar nedeniyle ülke içinden yapılan oturum başvurusudur. Göçmenlik Ofisi’nin resmî tanımına göre 9bis, kişinin fiilen yaşadığı belediyenin belediye başkanına başvurarak dosyasını Belçika içinde sunabilmesine imkân verir; ancak bunun için iki temel şart vardır: başvurunun neden Belçika’dan yapıldığını haklılaştıran istisnai koşullar bulunmalı ve başvuran kimliğini ortaya koymalıdır. Ayrıca başvurunun doğrudan Göçmenlik Ofisi’ne yapılması halinde dosya dikkate alınmaz. (dofi.ibz.be)

Burada kritik nokta şudur: 9bis, başvuranın Belçika’da kalmak istemesini değil, neden normal usulle ülkesine dönüp dış temsilcilikten başvuramadığını açıklamasını ister. Resmî metin, başvuranın menşe ülkesine veya kalışına izinli olduğu başka bir ülkeye dönerek oradan D vizesi başvurusu yapmasının “imkânsız veya özellikle zor” olduğunu göstermesi gerektiğini açıkça belirtir. Yani 9bis’in ekseni “kalmak için iyi nedenlerim var” cümlesinden çok, “neden buradan başvurmak zorundayım?” sorusudur. (dofi.ibz.be)

Göçmenlik Ofisi ayrıca önemli bir sınır koyar: Belçika’da uzun süre yaşamış olmak veya Belçika toplumuna entegre olmuş olmak, tek başına istisnai koşul sayılmaz. Bu cümle uygulamada çok önemlidir; çünkü birçok kişi yıllardır Belçika’da bulunmuş olmayı veya sosyal çevre kurmuş olmayı 9bis için otomatik hak sebebi sanmaktadır. Resmî sistem bunu kabul etmez; entegrasyon, belki dosyanın genel değerlendirmesinde yardımcı olabilir ama tek başına 9bis başvurusunu ülke içinde kabul edilebilir kılan istisna değildir. (dofi.ibz.be)

9bis dosyalarında tekrar yasağı da dikkat çekicidir. Daha önce sığınma prosedüründe ileri sürülüp reddedilen bazı unsurlar, önceki oturum başvurusunda zaten kullanılan gerekçeler veya 9ter tıbbi başvurusunda ileri sürülmüş unsurlar 9bis’te yeniden “istisnai koşul” diye sunulamaz. Bu kural, başvuru sahibinin dosya stratejisini baştan doğru kurmasını zorunlu kılar; çünkü aynı gerekçeleri farklı başlıklarla döndürmek, çoğu zaman kabul edilebilirlik aşamasında sorun yaratır. (dofi.ibz.be)

3. 9bis başvurusunda usul ve belgeler

9bis başvurusu belediye üzerinden yapılır. Başvuru doğrudan Göçmenlik Ofisi’ne gönderilirse dikkate alınmaz; önce başvuranın fiilen yaşadığı yer belediyesine sunulması gerekir. Belediyenin burada pasif bir evrak kabul makamı olmadığı da açıktır. Resmî kurala göre belediye, başvuru yapıldıktan sonra on gün içinde kişinin gösterdiği adreste gerçekten yaşayıp yaşamadığını kontrol eder. Bu residence check olumsuz çıkarsa belediye başvuruyu “consider” etmez ve dosyayı Göçmenlik Ofisi’ne hiç göndermez. (dofi.ibz.be)

Kimlik ispatı 9bis’in ilk eşiklerinden biridir. Resmî metne göre tanınmış uluslararası pasaport, eşdeğer seyahat belgesi veya ulusal kimlik kartı kabul edilebilir; bunların mutlaka geçerli olması da şart değildir. Bununla birlikte kimlik belgesini hiç sunmayan kişinin, bunu neden sunamadığını geçerli biçimde açıklaması gerekir. Ancak uluslararası koruma dosyası henüz kesin karara bağlanmamış kişiler veya Belçika’da kimlik belgesi elde etmenin imkânsızlığını geçerli biçimde kanıtlayanlar için istisna tanınmaktadır. (dofi.ibz.be)

Katkı payı da 9bis başvurusunda önemlidir. Resmî ücret tablosunda Belçika içinde yapılan 9bis başvuruları için 377 avroluk katkı payı öngörülmektedir ve Göçmenlik Ofisi, ödeme belgesi eklenmeyen başvurunun kabul edilemez sayılacağını açıkça belirtmektedir. Ayrıca katkı payı başvuru reddedilirse iade edilmez. Bu yüzden 9bis başvurusunda en sık yapılan teknik hatalardan biri, gerekçelerden önce ödeme usulünün eksik bırakılmasıdır. (dofi.ibz.be)

Kabul edilebilirlik aşaması geçilirse, dosyanın esası incelenir. Göçmenlik Ofisi başvuruyu kabul ederse belediye başvuranı yabancılar siciline kaydeder ve gerekçeye göre A kartı veya B kartı verir. Ret halinde karara karşı itiraz mümkündür; ancak resmî metne göre bu itirazın durdurucu etkisi yoktur. Yani 9bis ret kararı, sırf itiraz edilmiş olması nedeniyle kendiliğinden askıya alınmaz. Bu nokta, başvuranın süreç planlaması bakımından son derece kritiktir. (dofi.ibz.be)

9bis üzerinden verilen sınırlı A kartının yenilenmesinde de zamanlama önemlidir. Resmî sayfa, uzatma talebinin kartın geçerlilik tarihinden önceki 45. ve 30. günler arasında belediyeye yapılmasını ister. Aksi halde kart sahibi, ilk kabulden sonra bile statüsünü yalnız oturum verilmiş olduğu için değil, yenileme koşullarını da koruduğu için sürdürebilir. (dofi.ibz.be)

4. 9ter nedir ve ne zaman gündeme gelir?

9ter, Belçika hukukunda tıbbi nedenlerle yapılan özel oturum başvurusudur. Göçmenlik Ofisi’ne göre kişi Belçika’da bulunuyorsa ve hastalığı, hayatı veya beden bütünlüğü bakımından gerçek risk doğuruyorsa ya da menşe ülkesinde veya kalmaya yetkili olduğu ülkede yeterli tedavi bulunmadığı için geri gönderilmesi halinde insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele riski doğuyorsa 9ter başvurusu yapabilir. Dolayısıyla 9ter, genel “merhamet” başvurusu değil; oldukça teknik, sağlık temelli ve somut risk ispatı gerektiren bir oturum yoludur. (dofi.ibz.be)

Buradaki hukukî eşik yüksektir. Her sağlık sorunu 9ter’e girmez. Resmî metinde, başvurunun kabul edilebilir bulunmamasına yol açabilecek haller arasında, Göçmenlik Ofisi doktorunun hastalığın kanundaki ağır risk eşiğine açıkça uymadığı yönünde görüş bildirmesi de sayılmıştır. Bu nedenle 9ter başvurusu, sıradan bir tedavi ihtiyacı veya genel sağlık şikâyetiyle değil; riskin ciddi, gerçek ve tedavi erişimi bakımından somut biçimde ortaya konduğu dosyalarla yürütülmelidir. (dofi.ibz.be)

9ter’in önemli bir farkı da başvuru makamıdır. 9bis belediyeye yapılırken, 9ter başvurusunun taahhütlü posta ile doğrudan Göçmenlik Ofisi’ne gönderilmesi gerekir. Başvuruda kimlik delili, Belçika’daki fiilî adres, hastalığa ilişkin yararlı ve güncel bilgiler, tedavinin menşe ülkedeki imkânı ve erişilebilirliği hakkında veriler ile başvurudan en çok üç ay önce düzenlenmiş standart tıbbi rapor bulunmalıdır. Bu standart raporun özel formu vardır ve 1 Mart 2024’ten itibaren yeni model kullanılmaktadır; eski model de bir geçiş dönemi içinde kabul edilmiştir. (dofi.ibz.be)

9ter başvurusunda kimlik ispatı daha teknik biçimde düzenlenmiştir. Resmî sayfa, kimliğin yalnız klasik belgeyle değil, belirli koşulları birlikte sağlayan bir veya birden fazla delille de ispatlanabileceğini belirtir. Ancak bu delillerin sadece başvuranın beyanına dayanmaması, yetkili makamlarca düzenlenmiş olması ve başvuranla fiziksel bağ kurulmasına elverişli olması gerekir. Bu yüzden 9ter dosyasında kimlik bölümü, tıbbi bölüm kadar önemlidir. (dofi.ibz.be)

5. 9ter’de kabul edilebilirlik, doktor incelemesi ve karar

9ter başvurularında ilk aşama kabul edilebilirlik denetimidir. Resmî kurala göre başvuru taahhütlü gönderilmemişse, Belçika’daki fiilî adres belirtilmemişse, kimlik usulüne uygun ispatlanmamışsa, standart tıbbi rapor sunulmamışsa veya rapor kanuni form koşullarını taşımıyorsa dosya kabul edilemez sayılır. Ayrıca 9bis’te olduğu gibi, bazı tekrar başvuruları ve daha önce ileri sürülmüş unsurlar da kabul edilebilirlik sorunu doğurabilir. (dofi.ibz.be)

Kabul edilebilirlik geçilirse dosya tıbbi bakımdan incelenir. Bu incelemeyi Göçmenlik Ofisi’nin tıbbi görevlisi veya onun görevlendirdiği bir doktor yapar. Doktor; hastalığın ciddiyetini, gerekli tedaviyi, başvuran bakımından hayat veya beden bütünlüğüne ilişkin gerçek riski ve tedavinin menşe ülkede veya kalınan ülkede varlığı ile erişilebilirliğini değerlendirir. Gerek görürse başvuranı muayeneye çağırabilir ve ek uzman görüşü isteyebilir. Başvuran muayene çağrısına gitmez ve on beş gün içinde geçerli mazeret sunmazsa başvuru reddedilebilir. (dofi.ibz.be)

Başvuru kabul edilirse belediye başvuranı yabancılar siciline kaydeder ve bir yıl geçerli sınırlı A kartı verilir. Resmî sayfa ayrıca, bu sınırlı oturumun başvuru tarihinden itibaren beş yıllık dönemin sonunda sınırsız B karta dönüşeceğini belirtmektedir. Bu yönüyle 9ter, yalnız kısa süreli bir sağlık toleransı değil, koşullar sürerse daha güçlü bir ikamet statüsüne evrilebilen bir yoldur. Ret halinde ise itiraz mümkündür; ancak 9bis’te olduğu gibi 9ter ret itirazının da kendiliğinden durdurucu etkisi yoktur. (dofi.ibz.be)

9ter A kartının yenilenmesinde süre daha farklıdır. Resmî kurala göre yenileme başvurusu, Göçmenlik Ofisi’nin belirlediği tarihten önceki 60. ve 30. günler arasında belediyeye yapılmalıdır. Bu farklılık, 9ter’in kendi özel idari takvimi olduğunu ve 9bis’le tamamen aynı yenileme rejimine tabi olmadığını gösterir. (dofi.ibz.be)

6. Yurt dışından yapılan insani D vizesi başvuruları

Belçika’da insani gerekçeli oturum dosyalarının tamamı 9bis veya 9ter değildir. Bazı hallerde başvuru, yurt dışındaki Belçika temsilciliğine yapılan uzun süreli insani vize başvurusu şeklinde yürütülür. Resmî ücret tablosunda, 15 Aralık 1980 tarihli Yasa’nın 9. maddesi uyarınca yapılan ve “humanitarian reasons” dahil çeşitli uzun kalış başvuruları için 242 avroluk katkı payı öngörülmektedir. Bu, insani vize başvurularının sistem içinde bağımsız bir kategori olarak varlığını gösterir. (dofi.ibz.be)

Dış temsilciliklerin uygulama sayfaları, bu yolun özellikle klasik aile birleşimi kapsamına girmeyen bazı akrabalık ilişkilerinde kullanıldığını göstermektedir. Örneğin yetişkin çocuğunun yanına gelmek isteyen yaşlı ebeveynler veya 18 yaşını geçmiş bazı çocuklar, belirli ülkelerdeki resmî Belçika temsilcilik sayfalarına göre aile birleşimi değil, insani vize başvurusu yapmak zorundadır. Bu bilgi, “aile bağı varsa her dosya family reunification’dır” şeklindeki yaygın yanılgıyı düzeltir. Bazı insani aile dosyaları, mevzuatta doğrudan aile birleşimi hakkı tanınmadığı için ancak insani değerlendirme üzerinden ilerler. (bulgaria.diplomatie.belgium.be)

Yurt dışından yapılan insani vize ile ülke içinden yapılan 9bis arasındaki fark büyüktür. 9bis, başvuranın neden Belçika’dan başvurmak zorunda kaldığını anlatır. Humanitarian visa ise zaten baştan yurt dışındaki büyükelçilik veya konsolosluk önünde ilerler. Bu yüzden bu iki yolu birbirine karıştırmak, başvuru merciinin yanlış seçilmesine ve ciddi zaman kaybına yol açabilir. (dofi.ibz.be)

Belçika’nın ulusal girişler tablosu da “B33 – Humanitarian reasons” ve bazı dosyalarda “B44 – Humanitarian reasons” gibi kategorilerle, insani nedenlerle verilen oturumların uygulamada sınırlı süreli A kartlar üzerinden yürüyebildiğini göstermektedir. Aynı tabloda, bu kartların yenilenmesinde kişinin kamuya yük olmaması, eğitim, meslekî faaliyet veya benzeri uğraşlarla meşgul olması, kamu düzenini tehdit etmemesi ve entegrasyon çabalarını göstermesi gibi koşullar aranır. Bu da insani nedenlerle verilen oturumların tamamen sınırsız ve denetimsiz olmadığı anlamına gelir. (dofi.ibz.be)

7. Hangi yol ne zaman düşünülmeli?

Belçika’da “insani veya istisnai” dosya kurulurken ilk soru, başvurunun ülke içinden mi yoksa yurt dışından mı yapılacağıdır. Kişi Belçika içindeyse ve mesele geri dönüp normal usulle başvuru yapmanın imkânsız veya aşırı zor hale gelmesi ise 9bis gündeme gelebilir. Kişi ciddi bir sağlık riski altındaysa ve dönüş halinde yaşam, beden bütünlüğü veya insanlık dışı muamele riski varsa 9ter düşünülmelidir. Buna karşılık kişi yurt dışındaysa ve klasik uzun kalış kategorilerine girmeyen ama insani ağırlığı olan bir dosyası varsa humanitarian visa hattı daha uygun olabilir. Bu ayrım, resmî yapının mantıksal sonucudur. (dofi.ibz.be)

İkinci soru, gerekçenin usulî mi yoksa maddi mi olduğudur. 9bis’te usulî engel merkezde durur: “neden dış temsilciliğe gidip başvuramıyorum?” 9ter’de ise maddi risk merkezde durur: “ciddi hastalık ve tedavi eksikliği nedeniyle geri dönüş neden kabul edilemez?” Humanitarian visa’da da yine insani gerekçenin türüne göre dosyanın aile, bakım, hassaslık veya başka bir insani zeminde kurulması gerekir. Bu yüzden yalnız “zor durumdayım” demek hiçbir başlıkta yeterli değildir; zor durumun hangi hukukî kategoriye denk düştüğü ayrıca kurulmalıdır. (dofi.ibz.be)

Üçüncü soru ise başvuru sahibinin elindeki delillerin hangi başlığa daha uygun olduğudur. 9bis’te istisnai koşulları ve geri dönüşün neden özellikle zor olduğunu gösteren belgeler öne çıkar. 9ter’de standart tıbbi rapor, güncel tıbbi bilgi ve tedavinin menşe ülkedeki imkânına ilişkin veriler belirleyicidir. Humanitarian visa’da ise dış temsilciliğin talep ettiği dosya yapısı ve insani gerekçeyi destekleyen özel belgeler önemlidir. Dosyanın ispat omurgası yanlış başlığa oturtulursa, maddi olarak güçlü bir insani durum bile usulden zayıflayabilir. (dofi.ibz.be)

8. En sık yapılan hatalar

Belçika’daki insani veya istisnai başvurularda en sık hata, 9bis ile 9ter’in karıştırılmasıdır. Kişi sağlık temelli bir dosyayı 9bis diye kurar veya geri dönüş zorluğunu anlatan dosyayı 9ter olarak sunar. Oysa resmî sistem bu iki başlığı çok net ayırmıştır. Birinin kabul edilebilirlik ölçütü istisnai koşullar, diğerinin ise ciddi hastalık ve tedavi erişimi riskidir. (dofi.ibz.be)

İkinci yaygın hata, başvurunun yanlış makama yapılmasıdır. 9bis belediyeye, 9ter ise taahhütlü posta ile Göçmenlik Ofisi’ne gönderilir. Humanitarian visa ise kural olarak yurt dışındaki Belçika diplomatik veya konsolosluk temsilciliği önünde başlar. Bu üç yolun makamı birbirinden farklı olduğu için, merci hatası dosyanın doğrudan işleme alınmamasına yol açabilir. (dofi.ibz.be)

Üçüncü hata, belediye veya fiilî adres denetimini hafife almaktır. 9bis’te belediye on gün içinde fiilî ikamet kontrolü yapar ve sonuç olumsuzsa dosyayı Göçmenlik Ofisi’ne hiç göndermez. Belçika’daki oturum sisteminde kağıt üzerindeki adres yeterli değildir; başvuranın gerçekten o adreste yaşadığının doğrulanması gerekir. (dofi.ibz.be)

Dördüncü hata, katkı payı ve form şartlarını ihmal etmektir. 9bis’te ödeme belgesi yoksa başvuru kabul edilemez. 9ter’de standart tıbbi rapor eksikse veya usule uygun değilse yine kabul edilebilirlik aşamasında sorun doğar. Humanitarian visa’da da konsolosluk dosyaları katkı payı ve form düzeni bakımından teknik incelemeye tabidir. Belçika’daki insani dosyalar “vicdani” görünse de usul bakımından son derece formeldir. (dofi.ibz.be)

Beşinci hata, ret halinde itirazın otomatik koruma sağlayacağı düşüncesidir. Resmî metinler hem 9bis hem 9ter bakımından ret kararına karşı itirazın mümkün olduğunu, ancak bu itirazın kendiliğinden durdurucu etki yaratmadığını belirtmektedir. Bu yüzden ret sonrası strateji, sadece itiraz etmek değil, kararın sonuçlarını ve varsa çıkış yükümlülüğünü de ayrıca değerlendirmek zorundadır. (dofi.ibz.be)

9. Sonuç

Belçika’da insani veya istisnai nedenlerle oturum başvuruları, tek bir “merhamet başvurusu” kalıbına indirgenemeyecek kadar teknik ve çok katmanlıdır. 9bis, ülke içinden başvuruyu haklılaştıran istisnai koşullara dayanır. 9ter, ciddi hastalık ve tedaviye erişim eksikliği nedeniyle geri dönüşün ağır risk doğurduğu haller için öngörülmüştür. Humanitarian visa ise çoğu zaman yurt dışından yapılan, klasik uzun kalış kategorilerine tam oturmayan ama güçlü insani temele sahip dosyalar için kullanılan ayrı bir yoldur. (dofi.ibz.be)

Bu nedenle doğru hukuki yaklaşım, önce “zor durum” anlatmak değil, zor durumun Belçika hukukundaki doğru başlığını tespit etmektir. Başvurunun hangi makama yapılacağı, hangi ispat rejiminin uygulanacağı, kabul edilebilirlikte hangi eşiklerin aşılacağı ve olası ret halinde hangi yolun izleneceği baştan netleştirilmezse, güçlü bir insani vaka bile usul hatası nedeniyle zayıflayabilir. Belçika sisteminde başarı, çoğu zaman gerekçenin duygusal ağırlığından çok, doğru kategori ve doğru ispat mimarisine bağlıdır. (dofi.ibz.be)