Gecikme (Delay) Tazminatı ve “Demurrage / Detention” Uyuşmazlıkları: Türkiye Uygulamasında Hukuki Çerçeve, İspat ve Strateji

Deniz ticaretinde gecikme, çoğu zaman tek bir başlık değildir bazı hususlarda tazminata hükmedilir. Aynı olay; yükün geç teslimi (delay), limanda yükleme/boşaltma süresinin aşılması (demurrage / Türkçe karşılığıyla sürastarya) ve konteyner/ekipmanın süresinde iade edilmemesi (detention) gibi birbirine benzeyen ama hukuken farklı sonuçlar doğuran üç ayrı alacak ve sorumluluk alanına dönüşebilir. Uyuşmazlıkların büyümesinin nedeni de budur: Taraflar “gecikme” kelimesini aynı anlamda kullanır; oysa hangi rejim uygulanıyorsa ispat, bildirim, süreler, sorumluluk sınırı ve hesap yöntemi tamamen değişir.

Aşağıdaki rehber, Türkiye’de en sık karşılaşılan senaryolar üzerinden bu üç alanı birbirinden ayırarak, uygulamada dosya kazandıran delil ve sözleşme stratejilerini sistematik şekilde açıklar.

---

1) Kavramları doğru ayırmak: Delay vs Demurrage vs Detention

1.1 Delay (geç teslim) – yükün varma yerinde zamanında teslim edilmemesi

Burada tartışma, çoğunlukla denizyoluyla eşya taşıma sözleşmesi / konişmento ekseninde yürür. Taşıyanın geç teslimden doğan sorumluluğu, TTK’daki bildirim ve sorumluluk sınırlarıyla birlikte değerlendirilir. Özellikle gecikme zararının 60 gün içinde yazılı bildirilmesi şartı kritik bir “hak kaybı” noktasıdır.

1.2 Demurrage (sürastarya parası) – geminin yükleme/boşaltmada “serbest süreden” fazla beklemesi

Bu kavram daha çok voyage charter (sefer çarteri) dünyasının kalbidir. TTK, boşaltma süresinin (starya) aşılmasından sonra doğan sürastarya süresi ve bunun karşılığı olan sürastarya parasını açıkça düzenler.

Özet: Demurrage, çoğu kez “sözleşmeyle belirlenmiş gecikme bedeli” (likidite edilmiş zarar) gibi işler; asıl mesele staryanın ne zaman başladığı, ne zaman durduğu, hangi günlerin sayıldığı ve demurrage rate’in nasıl uygulanacağıdır.

1.3 Detention – ekipmanın/konteynerin liman dışı kullanım süresinin aşılması

Konteyner taşımalarında “detention”, konteynerin teslim alındıktan sonra serbest süre (free time) aşılınca taşıyanın ekipman kullanım kaybı için talep ettiği bedel olarak karşımıza çıkar. Taşıyanlar bunu çoğunlukla tarife (local D&D tariff) ile yayımlar.
Türk öğretisinde, konteynerin limanda beklemesi (demurrage) ile liman dışında gecikmesi (detention) arasında temerrüt türü ve hukuki nitelik bakımından ayrım yapan analizler de vardır.

---

2) Delay tazminatı: Geç teslimden doğan zararlar Türkiye’de nasıl ele alınır?

2.1 “Gecikme var” demek yetmez: zarar ve illiyet bağı

Yükün geç teslimi her zaman tazminat doğurmaz. Uygulamada tazminat için tipik olarak şu üç unsur birlikte tartışılır:

1. Teslim süresinin aşıldığı (sözleşme teslim tarihi, makul süre, rota/liman koşulları),

2. Somut bir zarar (pazar kaybı, üretim hattı durması, kontrat cezası, soğuk zincir bozulması vb.),

3. İlliyet bağı (zararın gecikmeden doğduğu; başka bir riskten değil).

2.2 60 günlük yazılı bildirim: “gecikme tazminatı”nın en sert filtresi

TTK, gecikme zararları için özel bir bildirim kuralı öngörür: Gönderilen, eşyanın kendisine tesliminden itibaren aralıksız 60 gün içinde gecikmeyi ve tazmin talebini taşıyana yazılı bildirmedikçe, gecikme zararları için tazminat ödenmez.
Bu hüküm, pratikte şu sonucu doğurur: Teslim alındıktan sonra “sonradan” doğan zararlar (ör. müşteriye geç teslim nedeniyle sözleşmesel ceza) için bile 60 günlük bildirim disiplini korunmazsa, dosya en baştan zayıflar.

Uygulama ipucu: Bildirimi “genel” tutmak yerine; konişmento/booking no, teslim tarihi, gecikme gün sayısı, zararın mahiyeti ve rezervasyon cümlesi içeren kısa ama net bir yazılı notice (KEP/e-posta + teyit) ile yapmak gerekir.

2.3 Taşıyanın gecikmeden doğan sorumluluğunda parasal sınır

TTK’da, taşıyanın taşıma süresinin aşılmasından doğan sorumluluğu için navlunla bağlantılı bir üst sınır kabul edilmiştir: geciken eşya için ödenecek navlunun iki buçuk katı, ancak toplam navlunu aşmamak kaydıyla.
Bu sınır, “delay” dosyalarında zarar kalemleri ne kadar yüksek yazılırsa yazılsın, davalının elindeki en güçlü savunma setlerinden biridir (tabii sözleşmesel farklı düzenleme/istisna veya sınırı kaldıran ağır kusur iddiaları ayrıca tartışılabilir).

2.4 Hak düşürücü süre: 1 yıl

Denizyoluyla eşya taşımada zıya/hasar/geç teslim kaynaklı taşıyana karşı tazminat istemi için 1 yıllık hak düşürücü süre düzenlenmiştir.
Bu süre, “sigorta yazışmaları”, “karşı tarafla görüşelim”, “eksper raporu gelsin” derken en sık kaçırılan kırmızı çizgidir.

---

3) Demurrage (sürastarya) uyuşmazlıkları: Laytime hesabı neden bu kadar kavgalı?

Demurrage dosyası, çoğu zaman “gün sayımı” davasıdır. Taraflar aynı sözleşmeye bakar ama farklı günleri sayar. Bu yüzden demurrage uyuşmazlığında başarı, hukuki argümandan önce operasyonel kronolojiyi kusursuz kurmaya bağlıdır.

3.1 TTK’da sürastarya: kavram ve bedel

TTK, sözleşmede kararlaştırılmışsa taşıyanın boşaltma süresinden fazla beklemek zorunda kalacağı ek süreyi sürastarya süresi olarak tanımlar.
Ayrıca sürastarya süresi için taşıyana sürastarya parası ödeneceğini ve bedelin sözleşmede kararlaştırılmasına/kararlaştırılmamışsa belirlenmesine ilişkin çerçeveyi düzenler.

3.2 En kritik üç soru

1. Starya (laytime) ne zaman başladı?
   Genellikle NOR (Notice of Readiness) ve “arrived ship / reachable on arrival” gibi şartlar belirleyicidir. NOR’un erken/geç/uygunsuz verilmesi, laytime’ı hiç başlatmayabilir ve demurrage alacağını düşürebilir.

2. Starya hangi günlerde işledi, hangi günlerde durdu?
   Sözleşmedeki istisnalar (hava muhalefeti, grev, resmi tatil, “weather working day”, “SHEX”, “WWD” vb.) tamamen metne bağlıdır. Uluslararası uygulamada (LMAA hattında) “laytime cargo operasyon süresidir; yükün gemiye ulaşma gecikmesi laytime istisnası sayılmaz” türü yorumlar sık görülür.

3. Demurrage bir “tarifeli bedel” mi, yoksa ayrıca zarar ispatı gerekir mi?
   Voyage charter pratiğinde demurrage çoğu kez “önceden kararlaştırılmış gecikme bedeli” gibi işletilir. Ancak sözleşme dili, hukuk seçimi ve özel şartlar bu sonucu değiştirebilir. Bu nedenle demurrage dosyasında ilk iş: charterparty’nin demurrage maddesi + time bar + evidence clause birlikte okunmalıdır.

3.3 Demurrage için delil paketi (dosyayı kazandıran belgeler)

• NOR (tarihi/saati, kime tebliğ edildiği, geçerlilik şartları)

• Statement of Facts (SOF) – liman kronolojisi

• Timesheet / laytime calculation sheet

• Liman/terminal kayıtları (berth plan, shifting, waiting orders)

• Hava raporları (hava engeli iddiası varsa)

• Kargo operasyon kayıtları (pompa logları, draft survey, tally)

• Charterparty + rider clauses + eklentiler

Pratikte mahkemeler ve hakem heyetleri, soyut “liman çok yoğundu” cümlesinden ziyade dakika dakika operasyon çizelgesi görmek ister.

---

4) Detention ve konteyner demurrage uyuşmazlıkları: “Free time” bittiğinde kavga başlar

4.1 Konteyner D&D (Demurrage & Detention) neden ayrı bir dünya?

Konteyner D&D çoğu zaman konişmentodaki taşıma borcundan ziyade, taşıyanın ekipmanını (konteyneri) kullanıma tahsis etmesiyle bağlantılı tarifeli/sözleşmesel bir ücret olarak yürür. Taşıyanlar Türkiye için de D&D free time ve ücret tarifelerini yayımlar.

4.2 Uyuşmazlık noktaları

1. Free time’ın başlangıcı ve bitişi
   “Discharge tarihi mi, teslim talimatı (release) mı, gate-out mu?” — her hat/kontrat farklı düzenler.

2. Kimin kusur alanı?

   • Gümrük muayenesi, antrepo yoğunluğu, liman randevu sistemi, evrak gecikmesi…
     Taraflar çoğu kez “benim kontrolümde değildi” savunmasına gider.

3. Ücretin hukuki niteliği
   Türk öğretisinde, konteynerin limanda beklemesi (demurrage) ile liman dışında gecikmesi (detention) arasında temerrüt ve hukuki nitelik farkı kuran değerlendirmeler bulunur; bu, özellikle “ceza koşulu mu, gerçek zarar mı, indirilebilir mi?” tartışmalarında önem kazanır.

4. Tarife tebliği ve şeffaflık
   Uygulamada ithalatçı/forwarder “tarifeyi görmedim” der; taşıyan “web sitemde vardı” savunması yapar. Bu nedenle teklif/e-posta aşamasında tarifenin linki ve geçerlilik tarihleri dosyada altın değerindedir.

4.3 Konteyner detention için delil paketi

• EIR (Equipment Interchange Receipt) – gate-out/gate-in tarih-saat

• Delivery order / release time stamp

• Terminal appointment kayıtları

• Gümrük muayene/çekim tutanakları

• Depo giriş-çıkış kayıtları

• Hat yazışmaları (free time extension talepleri ve cevapları)

---

5) “Delay” ile “Demurrage/Detention” aynı anda istenebilir mi?

Bu soru her dosyada sorulur; cevap sözleşmeye ve talebin niteliğine bağlıdır.

• Voyage charter’da demurrage çoğu kez yükleme/boşaltma gecikmesinin “karşılığı” olarak düzenlenir; aynı gecikme için ayrıca genel zarar istenmesi, sözleşme hükümleri nedeniyle sınırlanabilir.

• Kargo geç teslimi (delay) ise navlun sözleşmesi/konişmento rejiminde ayrı bir sorumluluk alanıdır ve TTK’daki bildirim (60 gün) ile sorumluluk sınırı (navlunun 2,5 katı) gibi kurallara tabidir.

• Konteyner detention ise çoğu kez ekipman iadesi gecikmesine bağlı tarifeli bir bedeldir; kargo geç teslimiyle aynı şey değildir.

En güvenli yöntem: Talepleri dilekçede “alternatifli” ve “farklı hukuki sebep” mantığıyla kurmak; aynı gecikmenin iki kez tazminine yol açmayacak şekilde ayrıştırmaktır.

---

6) Uyuşmazlık yaşamamak için sözleşme yazımında “kritik 10 satır”

1. Teslim süresi / ETA–ETD bağlayıcılığı (best endeavours mi, fixed date mi?)

2. Gecikme tazminatı rejimi (liquidated damages/ceza koşulu var mı?)

3. Demurrage rate ve para birimi

4. Laytime tanımı + başlama şartları (NOR, arrived ship, berth)

5. İstisnalar (hava, grev, resmi tatil, liman kapanması)

6. Time bar (demurrage claim kaç günde sunulacak, hangi belgelerle?)

7. Konteyner free time + D&D tarifesinin sözleşmeye dahil edilmesi

8. Force majeure maddesi (liman yoğunluğu FM sayılır mı?)

9. Yetki–tahkim klozu (LMAA/ISTAC/mahkeme)

10. Delil ve kayıt yükümlülükleri (SOF onayı, EIR paylaşımı, timestamp)

---

7) Pratik “ilk 72 saat” planı: gecikme doğduğunda ne yapmalı?

Delay (geç teslim) şüphesi varsa

• Teslim anında rezerv koyun, gecikmeyi ve etkisini not edin.

• 60 gün dolmadan yazılı notice gönderin (TTK 1185/5).

• Zarar kalemlerini belgeleyin (kontrat cezası, üretim kaybı, bozulma raporu vb.).

Demurrage (laytime aşıldı) şüphesi varsa

• NOR, SOF, timesheet’i aynı gün toplayın.

• İstisna günleri (hava/grev) için bağımsız kayıt alın.

• Charterparty’deki time bar’a göre demurrage claim paketini hazırlayın.

Konteyner detention/demurrage şüphesi varsa

• Gate-out/gate-in EIR’leri ve release timestamp’lerini toplayın.

• Free time extension talebini yazılı yapın.

• Gümrük/terminal gecikmeleri için resmi kayıt alın.

---

Son söz

“Gecikme” başlığı tek bir hukuki çekmece değildir. Türkiye uygulamasında:

• Geç teslimden doğan delay tazminatı için 60 günlük yazılı bildirim şartı ve navlun esaslı sorumluluk sınırı, dosyanın iskeletini kurar.

• Demurrage (sürastarya) ise laytime/NOR/SOF üçgeninde, kronoloji ve sözleşme istisnaları üzerinden yürür; TTK sürastarya kavramını ve bedelini ayrıca tanımlar.

• Detention ise konteyner ekipmanının geç iadesine dayalı, çoğu zaman tarifeli/sözleşmesel bir ücret rejimidir ve delili gate kayıtlarıyla kurulur.