Almanya’da franchise yatırımı yaparken sözleşme riskleri (ön bilgilendirme, kârlılık beyanları, ücretler, bölge koruması, rekabet yasağı, fesih) ve §21 AufenthG kapsamında oturum/uzatma kriterleri (ekonomik menfaat, finansman, sürdürülebilirlik) nasıl yönetilir?

---

Franchise ile Almanya’da Yatırım: Sözleşme Riskleri ve Oturum Açısından Değerlendirme

Franchise modeli, Almanya’da yatırım ve işletmecilik planlayanlar için “hazır iş modeli + marka gücü + operasyonel destek” vaadiyle cazip görünür. Ancak franchise, sadece ticari bir yatırım değil; aynı zamanda uzun süreli bir sözleşmesel bağlılık ve (üçüncü ülke vatandaşıysanız) oturum hukuku açısından somut performans gerektiren bir yapıdır. Yanlış kurulmuş bir franchise ilişkisi; yüksek giriş bedeli, ağır rekabet yasakları, tek taraflı fesih riskleri ve kârlılık beklentilerinin boşa çıkması gibi sonuçlar doğurabilir. Daha kritik olanı ise: iş planınız oturum başvurusunda kabul edilse bile, işin sürdürülebilirliği ispatlanamazsa uzatma aşamasında risk büyür.

Bu yazıda iki ekseni birlikte ele alıyorum:

1. Franchise sözleşmesinin Almanya’daki tipik risk başlıkları (pre-contractual disclosure, ücretler, bölge, tedarik, fiyat, denetim, fesih, rekabet yasağı, veri/IT, tazminat tartışmaları)
2. Franchise yatırımının §21 AufenthG kapsamında oturum/uzatma değerlendirmesinde nasıl konumlanacağı (ekonomik menfaat, pozitif etki, finansman, iş planı ve başarı ölçümü)

Bilgilendirme notu: Aşağıdaki değerlendirmeler genel niteliktedir. Şehir/eyalet uygulamaları (Ausländerbehörde), sektör ve franchise sistemine göre belge listesi ve değerlendirme farklılaşabilir.

---

1) Almanya’da franchise hukukunun “çerçevesi”: Tek bir franchise kanunu yok, risk sözleşmede doğar

Almanya’da franchising, birçok ülkede olduğu gibi tek bir “Franchise Kanunu” altında düzenlenmiş değildir. Uygulama; genel borçlar hukuku ilkeleri, iyi niyet (Treu und Glauben), sözleşme öncesi sorumluluk (culpa in contrahendo), rekabet hukuku ve fikri mülkiyet lisans ilişkileri üzerinden şekillenir. Bu nedenle, franchise ilişkisinde “riskin merkezi” çoğu zaman sözleşmenin dili ve sözleşme öncesi bilgilendirme sürecinin ispatıdır. (RÖDL)

1.1. Sözleşme öncesi yükümlülükler (Disclosure) neden kritik?

Franchise alan (Franchisenehmer), genellikle yatırım kararını franchisor’un sunduğu bilgi ve projeksiyonlara dayanarak verir. Alman hukukunda sözleşme görüşmeleri aşamasında tarafların koruma yükümlülükleri vardır; bu çerçeve, özellikle BGB §311(2) ve §241(2) ile kurulan “ön ilişki” ve ihlalde BGB §280 kapsamında tazminat sorumluluğu tartışmalarıyla şekillenir. (Gesetze im Internet)

Pratik sonuç: Franchise yatırımı “imza anında” değil, çoğu kez müzakere ve ön bilgilendirme döneminde kaybedilir ya da kazanılır.

---

2) Franchise sözleşmesinde en sık görülen risk haritası

Aşağıdaki başlıklar, Almanya’da franchise sözleşmelerinde “standart” görünse de her biri doğru kurulmazsa yüksek maliyetli uyuşmazlık yaratır.

2.1. Giriş bedeli, sürekli ücretler ve görünmeyen maliyetler

Franchise sistemlerinde çoğu zaman:

• Giriş (Eintrittsgebühr),
• Sürekli franchise bedeli (çoğunlukla net ciro üzerinden yüzdelik),
• Pazarlama katkısı / reklam fonu,
• IT/altyapı bedelleri, eğitim bedelleri, denetim bedelleri
  gibi kalemler birlikte gelir.

Alman Franchise Birliği’nin (Deutscher Franchiseverband) açıklamalarında, giriş bedeli ile sürekli ücretlerin yapısı ve sürekli ücretlerin çoğunlukla net cirodan oranla alındığı belirtilir; oranların sistemlere göre değişebileceği vurgulanır. (franchiseverband.com)

Risk: Kârlılık projeksiyonu yapılırken sadece “franchise ücreti” değil, reklam fonu + zorunlu tedarik marjları + IT bedelleri + yenileme/yatırım zorunlulukları birlikte hesaplanmazsa işletme daha ilk yılda nakit akışı krizine girer.

Sözleşmesel kontrol noktaları

• Ücretlerin “hangi matrahtan” alınacağı (net ciro mu, KDV hariç mi?)
• Reklam fonunun harcanma usulü ve raporlama
• Zorunlu yazılım/IT lisans maliyetleri ve artış mekanizması
• Yenileme / “refit” yatırımlarının zamanlaması ve üst sınırı

2.2. Bölge koruması (Gebietsschutz) ve “çevrimiçi satış” çatışması

Birçok franchisee, yatırımını “belirli bölge münhasırlığı” varsayımıyla yapar. Ancak modern franchise ağlarında online satış, teslimat platformları ve zincir içi kampanyalar bölge korumasını fiilen zayıflatabilir.

Risk: Sözleşmede “bölge” yazsa bile, franchisor’un kendi e-ticareti, dark kitchen/teslimat altyapısı veya başka franchisee’lere platform üzerinden satış yetkisi bölgeyi anlamsızlaştırabilir.

Sözleşmesel kontrol noktaları

• Bölge münhasırlığının kapsamı (offline/online, delivery, marketplace)
• Bölge ihlalinde telafi (ücret indirimi, zarar tazmini, fesih hakkı)
• Franchisor’un “kendi kanalıyla” satışının sınırları

2.3. Zorunlu tedarik (Bezugsbindung), kalite standardı ve fiyat kontrolü riski

Franchise sistemleri standart kaliteyi korumak için çoğu zaman zorunlu tedarik ve standart operasyon kuralları getirir. Bu normaldir; ancak iki ayrı risk doğurur:

1. Marj erimesi: Tek kaynaktan tedarik fiyatı piyasanın üstüne çıkarsa franchisee’nin kârı erir.
2. Rekabet hukuku riski: Franchisor’un “yeniden satış fiyatını” fiilen dikte etmesi veya çevrimiçi satışları haksız sınırlaması rekabet hukuku açısından sorun yaratabilir.

AB düzeyinde dikey anlaşmaların rekabet hukukuna uygunluğu, VBER (EU) 2022/720 çerçevesinde değerlendirilir; franchise ağlarındaki dikey kısıtlamalar da bu mantıkla ele alınır. (EUR-Lex)

Sözleşmesel kontrol noktaları

• Zorunlu tedarikte fiyatlama/alternatif tedarik mekanizması
• Stok iadesi/raf ömrü/iskarto riskleri kime ait?
• “Tavsiye fiyat” ile “zorunlu fiyat” çizgisinin netliği (rekabet uyumu)

2.4. Denetimler, KPI’lar, raporlama ve tek taraflı yaptırımlar

Franchise sözleşmelerinde franchisor’a denetim yetkileri, raporlama yükümlülükleri ve standart ihlallerinde ceza/yaptırım mekanizmaları tanınır.

Risk: KPI hedefleri gerçekçi değilse veya ölçüm/franchisee’ye itiraz imkânı tanınmıyorsa, franchisor sözleşmeyi “temerrüt” gerekçesiyle feshe götüren bir zemin oluşturabilir.

Sözleşmesel kontrol noktaları

• Denetim sıklığı, haberli/habersiz denetim koşulları
• Uygunsuzlukta “iyileştirme süresi” (cure period) ve prosedürü
• Ceza şartları, sözleşmesel para cezaları ve ölçülülük

2.5. Süre, uzatma, yenileme (renewal) ve “çıkış maliyeti”

Franchise sözleşmeleri çoğu zaman çok yıllıdır. Yenileme maddeleri franchisee aleyhine kurgulanırsa, “iş tutsa bile” franchisee her yenilemede ağır şartlara razı olmak zorunda kalabilir. Uygulama rehberlerinde franchise sözleşmelerinin çoğu zaman uzun süreli olduğu ve yenileme hükümlerinin adil olması gerektiği vurgulanır. (Pinsent Masons)

Sözleşmesel kontrol noktaları

• Süre bitiminde yenileme hakkı: otomatik mi, şartlı mı?
• Yenileme için yeni giriş bedeli/yenileme bedeli var mı?
• İşletme devri (exit/sale) için franchisor onay şartları

2.6. Fesih (Termination) riski: “haklı neden”, “kolay fesih” ve yatırımın boşa gitmesi

En ağır risklerden biri; franchisee’nin yaptığı yatırımın, sözleşmenin erken feshiyle “hurda değerine” düşmesidir. Bu nedenle fesih maddeleri şu açıdan kritik:

• Haklı fesih sebepleri dar mı, geniş mi?
• İhlal halinde düzeltme süresi tanınıyor mu?
• Fesih sonrası marka/know-how kullanımının anında kesilmesi işletmeyi fiilen durduruyor mu?

2.7. Rekabet yasağı (non-compete): Süre, kapsam, tazminat ve uygulanabilirlik

Franchise sözleşmelerinde rekabet yasağı, hem sözleşme süresince hem de sözleşme sonrasında gündeme gelir. Sözleşme sonrası rekabet yasağı, Almanya’da genellikle süre ve kapsam bakımından ölçülü olmak zorundadır; pratikte çoğu değerlendirmede “yaklaşık 1 yıl” sınırı sık görülür. (Pinsent Masons)

Risk: Rekabet yasağı; sizin aynı sektörde devam etmenizi engelleyerek gelir kaynağını kesebilir. Bu, özellikle oturum uzatma döneminde “gelir sürekliliği” açısından ikinci bir risk yaratır (aşağıda ayrıca).

2.8. Marka, know-how ve lisans: “Hak gerçekten var mı?”

Franchisor’un marka/know-how üzerinde gerçek hak sahipliği ve size verdiği lisansın kapsamı net değilse, üçüncü kişilerin marka ihtilafları franchisee’ye de yansıyabilir.

Sözleşmesel kontrol noktaları

• Lisans kapsamı (territory, online, sub-licence yasağı)
• Marka ihtilafında savunma ve maliyet kimin üzerinde?
• Know-how dokümantasyonu ve güncelleme yükümlülüğü

2.9. Veri/IT ve GDPR riski: müşteri verisi kimin?

Franchise ağlarında POS, CRM, sadakat kartı, teslimat uygulamaları gibi sistemlerle yoğun kişisel veri işlenir. GDPR (EU 2016/679) çerçevesinde tarafların “controller/processor” rolü netleşmeden kurulan sistemler ileride yaptırım ve tazminat riskini büyütür. (EUR-Lex)

Sözleşmesel kontrol noktaları

• Müşteri verisi üzerinde kim “controller”?
• Ortak veri kullanımı varsa hukuki dayanak ve aydınlatma metinleri
• Franchise sonlanınca müşteri verisine erişim/devretme mekanizması

---

3) Sözleşme öncesi dönem: “Kârlılık beyanı” ve bilgi asimetrisi (en büyük dava alanı)

Almanya uygulamasında franchise sözleşmesi öncesi bilgilendirme yükümlülükleri, iyi niyet ilkesi ve sözleşme görüşmeleri kaynaklı sorumluluk üzerinden kurulur. (RÖDL)

Özellikle franchisee açısından belirleyici olan husus, sistemin kârlılığı ve şubenin gerçekçi performans beklentileridir. Bu konuda, franchise verenin kârlılık ve sistem performansı hakkında doğru ve bütüncül bilgilendirme yapmasının önemine işaret eden değerlendirmeler mevcuttur. (Fieldfisher)

3.1. Bu aşamada yapılması gereken “hukuki due diligence”

• Finansal doğrulama: örnek mağaza P&L, ortalama kârlılık, maliyet kalemleri, yatırım geri dönüş süresi
• Saha doğrulaması: aynı şehir/benzer demografide çalışan franchisee’lerle görüşme
• Sözleşme ekleri: operasyon el kitabı, IT lisans koşulları, reklam fonu yönergesi, tedarik listesi
• İspat düzeni: franchisor’un sunduğu tüm sunumların yazılı/ekli hale getirilmesi (sonradan “öyle demedik” riskini azaltır)

3.2. Yanlış/eksik bilgilendirme olursa hangi hukuki yollar konuşulur?

Genel çerçevede; sözleşme öncesi yükümlülük ihlali nedeniyle tazminat, hile halinde iptal/geri alma gibi yollar, Alman hukuk doktrin ve uygulamasında çeşitli dayanaklarla tartışılabilir. (max-eup2012.mpipriv.de)

---

4) Sözleşme sonu: “Goodwill/denkleştirme” tartışması ve BGH yaklaşımı

Franchisee’ler bazen sözleşme sonunda “müşteri portföyünü ben yarattım” diyerek, ticari temsilci/dağıtıcı benzeri bir denkleştirme talebi tartışmasına girer. Ancak Alman Federal Mahkemesi’nin (BGH) franchisee lehine §89b HGB’ye analog tazminat iddiasını her durumda kabul etmediğini, bazı senaryolarda reddettiğini gösteren içtihat/yorumlar bulunmaktadır (ör. BGH VII ZR 109/13). (Noerr)

Pratik sonuç: “Sözleşme sonunda tazminat alırım” varsayımıyla hareket etmek tehlikelidir. Çıkış stratejisi, sözleşme kurulurken pazarlık edilmelidir: devir hakkı, stok iadesi, ekipman devri, marka sökümü maliyeti, rekabet yasağının yumuşatılması gibi.

---

5) Oturum açısından kritik bölüm: Franchise yatırımı §21 AufenthG’de nasıl okunur?

Franchise yatırımı, çoğu senaryoda ticari (gewerblich) serbest çalışma olarak değerlendirilir ve üçüncü ülke vatandaşları bakımından §21 AufenthG çerçevesi gündeme gelir. §21(1)’de temel kriterler açıkça sayılır:

1. ekonomik menfaat veya bölgesel ihtiyaç,
2. faaliyetin ekonomiye pozitif etkisi,
3. uygulamanın öz sermaye veya kredi taahhüdü ile finanse edilmesi. (Gesetze im Internet)

Bu kriterlerin “franchise” için anlamı şudur:

5.1. “Ekonomik menfaat / bölgesel ihtiyaç” nasıl ispatlanır?

Franchise, “yenilik” iddiası zayıf olsa bile, doğru konum, doğru istihdam planı ve doğru finansmanla bölgesel ihtiyaca cevap veriyor şeklinde kurgulanabilir. Bunun ispatı çoğu zaman:

• lokasyon analizi,
• hedef müşteri kitlesi,
• rekabet analizi,
• niyet mektupları (kiralama, tedarik, işbirliği),
• franchise sözleşmesi ve eğitim/operasyon desteği
  ile yapılır.

Make-it-in-Germany portalı, §21(1) kapsamında iş kurma temelli self-employment yoluna ve şartlara işaret eder; başvuruda işin “uygunluğunu” ispatlayan belgelerin önemini vurgular. (Make it in Germany)

5.2. “Pozitif ekonomik etki” franchise özelinde nasıl gösterilir?

Pozitif etki; çoğu pratikte istihdam, vergi uyumu, yerel tedarik zinciri, sürdürülebilir ciro/kârlılık gibi metriklerle görünür hale getirilir.

• 1–2 çalışan dahi olsa, sosyal güvenlik/maaş bordrosu düzeni oturum uzatma döneminde önemli avantaj sağlar.
• “Sadece kendi geçimimi sağlıyorum” hattı mümkündür; ama bunun net gelirle ispatı gerekir.

5.3. “Finansman güvencesi” franchise modelinde daha kolay mı?

Çoğu franchise sistemi; yatırım bütçesini, ekipman listesini, kurulum maliyetlerini ve işletme sermayesi ihtiyacını daha standart biçimde sunar. Bu, finansman planının şeffaflığını artırabilir. Ancak finansman güvencesi derken, idare “paranın varlığını” ve “paranın işletmeye akış planını” görmek ister.

§21 kriterlerini içeren resmi vize kontrol listelerinde de, finansmanın öz sermaye veya kredi taahhüdüyle sağlanması vurgulanır. (india.diplo.de)

5.4. En kritik ayrım: “Aktif işletmeci” misiniz, “pasif yatırımcı” mı?

Franchise yatırımında sık hata: kişi, fiilen işletmeyi yönetmeden sadece sermaye koyup oturum bekler. §21 hattı, isminde de görüldüğü gibi “selbständige Tätigkeit” (bizzat yürütülen bağımsız faaliyet) mantığına dayanır. Bu nedenle dosya:

• sizin rolünüzü (yönetici, günlük operasyon, imza yetkisi),
• işin gelirinin sizin geçiminizi nasıl sağladığını,
• iş planının sizin tecrübenizle neden tutarlı olduğunu
  net biçimde göstermelidir.

5.5. IHK değerlendirmesi ve iş planı: Franchise dosyasında olmazsa olmaz

Birçok şehirde IHK (Sanayi ve Ticaret Odası) görüşü, iş planı ve finansal projeksiyonlar önemlidir. IHK Berlin’in §21 başvuru sayfası; iş planı (sermaye/finansman planı, 3 yıllık gelir tahmini, likidite planı), sermaye kanıtı/kredi taahhüdü, CV, nitelik belgeleri, iş ortakları/müşterilerden niyet beyanları gibi unsurları açıkça listeler. (Industrie- und Handelskammer)

Franchise için pratik öneri: Franchise sözleşmesi tek başına yetmez; mutlaka:

• lokasyon bazlı 3 yıllık ciro/kârlılık tahmini,
• kira + personel + royalty + reklam fonu gibi kalemlerin gerçekçi bütçesi,
• ilk 6–12 ay işletme sermayesi (working capital) planı
  dosyaya eklenmelidir.

---

6) Uzatma ve kalıcılık: Franchise işiniz “başarılı” sayılacak mı?

§21 kapsamında oturum genellikle en fazla 3 yıla kadar düzenlenir; sonrasında işin başarılı olması ve geçimin güvence altında olması halinde yerleşim izni perspektifi doğar. Bu yaklaşım BAMF ve AB Komisyonu’nun göç portalı gibi kaynaklarda da özetlenir. (BAMF)

Franchise özelinde uzatma riski nerede büyür?

• Royalty + reklam fonu + zorunlu tedarik nedeniyle kâr marjı düşerse,
• Rekabet yasağı/teritoryal çatışma nedeniyle satış hedefleri tutmazsa,
• Franchisor’un tek taraflı feshiyle iş aniden durursa,
  uzatma döneminde “gelir sürekliliği” ve “geçim güvencesi” zayıflar.

---

7) Zamanlama ve “Fiktionswirkung”: Oturum süresi bitmeden başvurun

Oturum uzatma başvurusu zamanında yapılmazsa, geçici koruma etkisi (Fortgeltungsfiktion) her zaman devreye girmeyebilir. Berlin resmi hizmet sayfaları; başvurunun süre dolmadan yapılmasının önemini ve Fiktionsbescheinigung’un kural olarak ancak ikamet hukuken devam ederken düzenlenebileceğini vurgular. (ServicePortal Berlin)

Franchise yatırımında bu neden daha kritik?
Çünkü franchise iş modeli; kira sözleşmesi, personel bordroları, tedarik sözleşmeleri ve banka ilişkileriyle “kesintisiz statü”ye çok hassastır.

---

8) “Çifte dosya” stratejisi: Hem sözleşmeyi güvenceye alın, hem oturum dosyasını güçlendirin

Franchise yatırımında en iyi yaklaşım, iki dosyayı birlikte kurmaktır:

8.1. Sözleşme güvenliği için (imza öncesi) kırmızı bayraklar

• Kârlılık iddiaları yazılı değilse / kaynak verilmiyorsa
• Ücret kalemleri çok parçalı ve artış mekanizması sınırsızsa
• Bölge koruması “kağıt üzerinde” kalıyorsa (online/delivery boşlukları)
• Fesih sebepleri geniş, cure period yoksa
• Sözleşme sonrası rekabet yasağı geniş ve gelir akışınızı bitirecek düzeydeyse (Pinsent Masons)

8.2. Oturum dosyası için (başvuru/uzatma) güçlendiren unsurlar

• §21(1) üçlü testini net karşılayan iş planı (ekonomik ihtiyaç + pozitif etki + finansman) (Gesetze im Internet)
• IHK formatında 3 yıllık finansal projeksiyon + likidite planı (Industrie- und Handelskammer)
• Kira niyet mektubu/sözleşmesi, franchise sözleşmesi, tedarik zinciri belgeleri
• İstihdam planı + bordro/SGK uyumu (varsa)
• Vergi uyum planı ve muhasebe düzeni (Steuerberater ile)

---

9) Sonuç: Franchise, oturum için “kolay yol” değil; iyi kurgulanırsa güçlü bir yol

Franchise modeli, Almanya’da iş kurma yolunda “sistem desteği” sağladığı için oturum başvurusu açısından avantajlı bir hikâyeye dönüşebilir. Ancak bunun şartı; §21’in aradığı üç kriteri (ekonomik menfaat/bölgesel ihtiyaç, pozitif ekonomik etki, finansman güvencesi) somut, ölçülebilir ve lokasyon bazlı verilerle ispatlamaktır. (Gesetze im Internet)

Öte yandan franchise sözleşmesi; ücret yapısı, bölge/online satış, zorunlu tedarik, denetim–yaptırım ve fesih maddeleri nedeniyle yatırımın kaderini belirler. Bu nedenle en sağlıklı yöntem; imza öncesi hukuki due diligence + oturum dosyası için iş planı ve finansal paketi birlikte yürütmektir.

---