1) Neden bu konu kritik? Aynı olay iki ayrı “hesap” doğurur

Sağlık hizmetinde hatalı uygulama iddiası (malpraktis) çoğu zaman tek bir dosya gibi algılansa da, gerçekte iki ayrı yargılama mantığı aynı olayın etrafında döner:

1. Ceza sorumluluğu: Hekimin/sağlık personelinin eylemi “suç” oluşturuyor mu? Varsa hangi suç? (Örn. taksirle yaralama)

2. Özel hukuk sorumluluğu (tazminat): Zarar görenin maddi ve manevi kaybı ne? Bu zararı kim, hangi kusur oranıyla karşılayacak?

Bu iki yol birbirini etkiler; fakat aynı şey değildir. Ceza dosyası “kimin hangi suçu işlediği” üzerinde yoğunlaşırken; tazminat davası “zararın nasıl giderileceği” üzerinde yoğunlaşır. Bu ayrımı net kuran taraf, hem müvekkilini doğru yönlendirir hem de usulî hataları (bekletici mesele, zamanaşımı, delil kaybı) en baştan engeller.

2) Taksirle yaralama (TCK 89) sağlık dosyalarında ne anlama gelir?

Sağlık uygulamalarında ceza soruşturmasının en sık dayanağı, taksirle yaralama suçudur. TCK 89, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranışla kişinin vücuduna acı verilmesi veya sağlığının/algılama yeteneğinin bozulması gibi neticeleri taksir kapsamında ele alır.

2.1. “Taksir” neyi ifade eder?

Basit anlatımla taksir; neticeyi istemeden, fakat dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranarak neticeye sebep olmayı ifade eder. Sağlık hukukunda bu; yanlış doz, yanlış taraf ameliyatı, sterilizasyon ihlali, geç müdahale, endikasyonsuz işlem, takip-izlem eksikliği gibi örneklerde gündeme gelir.

2.2. Şikâyet, resen soruşturma ve pratik sonuç

TCK 89’un bazı halleri şikâyete bağlı, bazı halleri ise şartlarına göre şikâyetsiz (resen) ilerleyebilir; bu, dosyanın kaderini değiştirir.
Uygulamada “şikâyet süresi kaçırıldı mı?” sorusu, özellikle özel hastane/özel hekim dosyalarında çok kritik hale gelir.

2.3. Uzlaştırma: Ceza dosyasını “bitti sanıp” tazminatı kaçırmayın

Taksirle yaralama çoğu durumda uzlaştırma kapsamına girebilir. CMK 253’ün uzlaştırma sistematiği ve Uzlaştırma Yönetmeliği, uygulamada sağlık kaynaklı taksirli yaralama dosyalarının önemli bir kısmında uzlaştırma sürecinin gündeme gelmesine neden olur.
Burada kritik uyarı: Uzlaştırma, tazminatın tamamını otomatik çözmez. Uzlaştırma metninin kapsamı dar kurulursa, “cezada uzlaştık” denip sivil tazminat yönü açıkta kalabilir. Bu nedenle uzlaştırma görüşmeleri, tazminat stratejisinden bağımsız yürütülmemelidir.

3) Ceza ile tazminat arasındaki temel prensip: TBK 74 (bağımsızlık)

Tazminat davasında hâkim, ceza hukukunun sorumluluğa ilişkin kurallarıyla bağlı olmadığı gibi; ceza hâkimi tarafından verilen beraat kararıyla da bağlı değildir. Aynı şekilde, ceza hâkiminin kusur değerlendirmesi ve zararın belirlenmesine ilişkin yaklaşımı da hukuk hâkimini bağlamaz. Bu, TBK 74’te açıkça düzenlenmiştir.

Bu ne demek?

• Ceza davasında “şüpheden sanık yararlanır” standardı vardır.

• Hukuk (tazminat) davasında ise olayın ispatı çoğu zaman “kuvvetli kanaat/üstün olasılık” yaklaşımıyla ilerler.

Sonuç: Ceza beraati = tazminatın otomatik reddi değildir. TBK 74 bunun hukuki zeminini sağlar.

4) Peki ceza kararı tazminatı hiç mi etkilemez? Etkiler: “maddi olgu” bağlayıcılığı

TBK 74, kusur ve beraat yönünden bağımsızlığı söyler; ancak Yargıtay’ın yerleşik yaklaşımında ceza mahkemesinin kesinleşmiş maddi olgu tespitlerinin hukuk hâkimini bağlayabileceği kabul edilir. Hukuk Genel Kurulu’nun bu yöndeki kararları, “olayın nasıl gerçekleştiği” gibi maddi vakıa tespitlerinin yeniden tartışılmasını sınırlayan bir çerçeve oluşturur.

Pratik örnek

• Ceza mahkemesi, “şu tarihte şu müdahale yapıldı, şu ilacın şu doz uygulandığı sabit” diye kesin maddi tespit kurmuşsa; tazminat davası bu maddi zeminden yürür.

• Ancak kusur oranı, illiyet bağı değerlendirmesi ve zararın miktarı hukuk hâkimi tarafından ayrıca tartışılır (TBK 74).

5) Ceza dosyasının tazminat davasına etkisi: 7 ana başlık

5.1. Delil havuzu büyür (en büyük avantaj)

Ceza dosyasında genellikle:

• Hastane kayıtları,

• HTS/mesai çizelgeleri,

• Kamera kayıtları,

• Adli Tıp / bilirkişi raporları,

• Tanık beyanları
  daha sistematik toplanır. Bu materyal tazminat davasında “altın” değerindedir. Ceza dosyası, çoğu zaman tazminat davasının delil omurgasını oluşturur.

5.2. Bilirkişi raporları “tek başına yeterli” değildir ama yön verir

Ceza bilirkişisi çoğu zaman “kusur var/yok” diye bir çerçeve kurar. Ancak tazminat davasında:

• zararın kapsamı,

• sürekli iş göremezlik,

• ekonomik gelecek sarsılması,

• manevi tazminat ölçütleri
  ayrı değerlendirilir (TBK 74).

5.3. Bekletici mesele (HMK 165): Ne zaman beklenir, ne zaman beklenmez?

Tazminat davasında hâkim, hüküm kurabilmek için başka bir davanın sonucuna ihtiyaç duyuyorsa, yargılamayı bekletebilir (bekletici mesele). Bu kurum HMK 165’te düzenlenir.

Stratejik nokta:
Her ceza dosyası bekletici mesele yapılmaz. Eğer tazminat dosyası, ceza dosyasındaki “maddi olgu” tespitine ciddi ölçüde bağlıysa bekletme talebi anlamlı olabilir. Ama beklemek delil kaybına veya zamanaşımı riskine yol açacaksa, “beklemeden yürüme + ceza dosyasını celp ettirme” çoğu zaman daha güvenli bir taktiktir.

5.4. HAGB (Hükmün açıklanmasının geri bırakılması) ve tazminat

Uygulamada sık görülen senaryo: Ceza dosyası mahkûmiyet yerine HAGB ile sonuçlanır. HAGB’nin hukuk davasına etkisi tartışmalı görünebilir; fakat öğretide ve Yargıtay uygulamasında HAGB’nin “kesin hüküm” gibi bağlayıcılık doğurmadığı yaklaşımı güçlüdür. Bekletici mesele–HAGB ilişkisini ele alan akademik incelemeler de, HAGB’nin hukuk yargılamasındaki etkisini detaylı tartışır.

Pratik sonuç: HAGB varsa, tazminat dosyasında “ceza mahkûmiyeti var” rahatlığına dayanmak yerine, delili tazminat dosyasında ayrıca sağlamlaştırmak gerekir.

5.5. Beraat türü önemlidir (CMK 223)

CMK 223, beraat ve mahkûmiyet dahil hüküm türlerini düzenler.
Beraatin gerekçesi (örneğin fiilin sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması ile delil yetersizliği gibi ayrımlar) tazminat davasında ispat stratejisini doğrudan etkiler. Çünkü:

• “Fiili sanık işlemedi” şeklindeki güçlü maddi olgu tespiti, tazminat davasında davalı seçimini ve illiyeti zayıflatabilir.

• “Delil yetersizliği” gibi gerekçeler ise TBK 74 uyarınca tazminat yolunu otomatik kapatmaz.

5.6. İspat yükü (HMK 190) ve sağlık dosyaları

Tazminat davasında iddia edilen vakıadan lehine hak çıkaran taraf ispat yükünü taşır; bu ilke HMK 190’da yer alır.
Sağlık dosyalarında ispatın “zor” olmasının sebebi; tıbbi sürecin teknikliği ve kayıtların çoğunun kurumda bulunmasıdır. Bu nedenle dava açmadan önce kayıtların toplanması, müzekkere planı ve bilirkişi sorularının hedefli kurulması çok önemlidir.

5.7. Zamanaşımı: Ceza zamanaşımı daha uzunsa sivil talebi uzatabilir (TBK 72)

TBK 72; haksız fiilden doğan tazminat istemleri için genel süreleri düzenler ve ayrıca “fiil ceza kanunlarına göre daha uzun zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa” o daha uzun sürenin uygulanabileceğini kabul eder.
Sağlık dosyalarında ceza soruşturması sürerken “nasıl olsa ceza var” rehavetiyle sivil zamanaşımı riski alınmamalı; TBK 72’nin ceza zamanaşımı bağlantısı somut olaya göre titizlikle analiz edilmelidir.

6) Sağlıkta taksirle yaralama dosyasında ideal yol haritası

Aşağıdaki model, pratikte en az hata üreten akıştır:

Adım 1: Tıbbi kayıtların eksiksiz toplanması

Epikriz, ameliyat notu, onam formları, hemşire gözlem kağıtları, ilaç çizelgeleri, görüntüleme ve laboratuvar sonuçları… Ceza dosyası açılmasa bile bu kayıtlar toplanmalıdır.

Adım 2: Ceza şikâyeti yapılacaksa “doğru nitelendirme + doğru hedef”

• Taksirle yaralama şüphesi varsa TCK 89 çerçevesi;

• Sadece hekim değil, bazen kurum organizasyonu (hastane işletmesi, ekip, nöbet düzeni, sevk zinciri) kusurun kaynağıdır. Ceza sorumluluğu şahsidir; ama tazminat sorumluluğu kurum üzerinden de doğabilir (özel hastane/işleten sorumluluğu gibi).

Adım 3: Uzlaştırma ihtimali varsa metni “tazminat stratejisiyle uyumlu” kurmak

CMK 253 sistemi ve Uzlaştırma Yönetmeliği uygulaması nedeniyle uzlaştırma gündeme gelebilir.
Uzlaştırma metni; ödeme kalemlerini, feragat kapsamını, ileride açılabilecek davaları ve özellikle manevi tazminat boyutunu netleştirmeden imzalanmamalıdır.

Adım 4: Tazminat davasını ceza dosyasına “kilitlememek”

Ceza yargılaması uzayabilir. Tazminat davası:

• ceza dosyası celp edilerek,

• gerekiyorsa HMK 165 bekletici mesele talebi stratejik kullanılarak
  yürütülebilir.

Adım 5: Bilirkişi soruları: 3 eksenli kurulmalı

1. Tıbbi standarttan sapma var mı?

2. Sapma varsa neticeyle illiyet bağı var mı?

3. Zarar kalemleri neler (maddi-manevi) ve kapsamı?

TBK 74 nedeniyle ceza dosyasındaki kusur değerlendirmesine “mahkeme zaten kabul eder” gözüyle bakmak hatalıdır.

7) Sık yapılan 10 hata (ve sonucu)

1. Ceza beraatini tazminatın bittiği sanmak (TBK 74’e aykırı okuma)

2. Uzlaştırmada kapsamı belirsiz feragat (sonradan manevi tazminatı kilitleyebilir)

3. Ceza dosyasını beklerken zamanaşımı riskine girmek (TBK 72 analizi yapılmadan)

4. Bekletici meseleyi otomatik istemek (HMK 165 “takdir” içerir; her dosyada uygun değildir)

5. Davayı yanlış davalıya yöneltmek (hekim–hastane–sigorta–kamu ayrımı)

6. Tıbbi kayıtları gecikmeli istemek (kayıtların kaybı/erişim zorluğu)

7. Bilirkişi sorularını soyut kurmak (rapor da soyut gelir)

8. Maddi zararı belgesiz bırakmak (tedavi, bakım, işgücü kaybı vb.)

9. Manevi tazminatı “hissiyat” düzeyinde anlatmak (yaşam etkisini somutlaştırmamak)

10. HAGB’yi mahkûmiyet gibi görmek (bağlayıcılık varsayımıyla delil zayıf kalır)

8) SSS

Ceza davası devam ederken tazminat davası açılır mı?
Evet, açılabilir. Gerekirse HMK 165 kapsamında bekletici mesele değerlendirilir; ancak her olayda bekletme şart değildir.

Ceza davasında beraat tazminat davasını bitirir mi?
Hayır. TBK 74, hukuk hâkiminin beraat kararıyla bağlı olmadığını açıkça söyler.

Ceza mahkûmiyeti tazminatta otomatik kazanım mı?
Mahkûmiyet, özellikle “maddi olgu” tespitleri bakımından çok güçlü bir zemin sağlar; ancak kusur oranı ve zarar miktarı hukuk hâkimi tarafından ayrıca değerlendirilir (TBK 74).

Taksirle yaralama uzlaştırmaya gider mi?
Uygulamada sıkça uzlaştırma gündeme gelir; CMK 253 sistemi ve Uzlaştırma Yönetmeliği bu çerçeveyi belirler.

9) Sonuç: Ceza dosyası “motor”, tazminat davası “sonuç”tur

Sağlık uygulamalarında ceza sorumluluğu ile tazminat ilişkisini doğru okumanın ana cümlesi şudur:
Ceza dosyası tazminat davasını besler; ama tazminat davasının yerine geçmez. TBK 74 bağımsızlık ilkesi; beraat/mahkûmiyetin tazminata etkisini doğru sınırlar içine çeker.
Ceza dosyasının delil gücünü doğru kullanıp (maddi olgu tespiti), HMK 165 bekletici mesele taktiğini doğru zamanda işletip, zamanaşımını TBK 72 perspektifiyle yönetebilen taraf; sağlık tazminat dosyalarında açık ara öne geçer.