Gemi Malikinin Rehne Aykırı Tasarrufları

1. Giriş

Deniz ticaretinin finansal yapısı içinde gemi rehni ve özellikle gemi ipoteği, alacaklıların korunmasını sağlayan en önemli teminat mekanizmalarından biridir. Türk Ticaret Kanunu’nda gemi rehni, yüksek ekonomik değere sahip gemilerin kredi ilişkilerinde güvence olarak kullanılmasını mümkün kılmakta; bu yönüyle hem deniz ticaretinin sürekliliğini hem de finansal istikrarı desteklemektedir. Ancak uygulamada, gemi malikinin rehne aykırı tasarrufları, gemi ipoteğinin sağladığı teminat gücünü zayıflatmakta ve ciddi hukuki uyuşmazlıklara yol açmaktadır.

Gemi malikinin rehne aykırı tasarrufları, rehin konusu geminin alacaklının rızası olmaksızın devredilmesi, gemi değerini düşürecek işlemlerde bulunulması veya sicil kayıtlarına aykırı şekilde tasarruf edilmesi gibi çeşitli şekillerde ortaya çıkmaktadır. Bu tür tasarruflar, gemi ipoteğinin aleniyet ve güven fonksiyonunu doğrudan etkileyerek hem alacaklının öncelik hakkını hem de üçüncü kişilerin hukuki durumunu tartışmalı hâle getirmektedir. Bu nedenle, rehne aykırı tasarrufların hukuki sonuçlarının belirlenmesi, deniz ticaret hukuku bakımından büyük önem taşımaktadır.

2. Gemi Rehni: Hukuki Çerçeve

Gemi İpoteğinin Kaynağı ve Özelliği

TTK’ya göre, sicile kayıtlı gemiler üzerinde rehin hakkı yalnızca gemi ipoteği (ship mortgage) yoluyla kurulur. Gemi sahibi ile alacaklı arasında yapılan ipotek sözleşmesi, yazılı biçimde yapılmalı ve gemi siciline tescil edilmelidir; aksi durum ipoteğin doğması için yeterli değildir. Bu sistem gemi rehni açısından hem halen hukuki dayanak sağlar hem de aleniyet ve öngörülebilirlik ilkelerini güvence altına alır.

Gemi rehni, alacağı teminat altına alan fer’i nitelikte ayni bir haktır. Bu nedenle rehin konusu gemi veya gemi ile bağlantılı haklar üzerinden alacaklının, borçluya karşı öncelikli talep hakkı doğar.

3. Rehne Aykırı Tasarrufların Kavramsal Niteliği

Rehne aykırı tasarruf, rehin konusu olan gemi veya eklentileri üzerinde malik tarafından, rehin hakkına zarar verecek şekilde yapılan hukuki işlemleri ifade eder. Bu tasarruflar; rehin konusu varlığın gizli şekilde elden çıkarılması, geminin rehinli olduğu hâlde üçüncü kişilere devredilmesi, rehin konusu geminin değerini azaltacak aksiyonların alınması gibi örneklerle somutlaşabilir.

Rehine aykırı tasarruflar sadece sözleşme hukukuna aykırılık değil, aynı zamanda rehin ilişkisini zedeleyerek üçüncü kişilerin hukuki güvenini sarsan fiiller olarak değerlendirilir.

4. TTK’ya Göre Rehne Aykırı Tasarrufların Sınırları

Tescil ve Aleniyet İlkesi

TTK, sicile tescilin rehin hakkının doğması ve aleniyet kazanması açısından kurucu nitelikte olduğunu kabul eder. Sicil kaydı, üçüncü kişilere hakların varlığını göstermek için temel bir unsurdur. Rehne aykırı tasarrufların önemli bir kısmı, sicil etkisini yok sayan veya bilinçli şekilde kayıt dışı işlem yapan eylemlerle ortaya çıkar.

Bu kapsamda, malik:

• Rehin konusu gemiyi üçüncü kişilere devrettiğinde,

• Rehin konusu varlık üzerinde rehin sahibinin rızası olmadan hak iktisap edecek şekilde işlemler yaptığında,

• İpotek konusu gemiyi gizli şekilde devrettiğinde

rehne aykırı tasarruf söz konusu olur.

5. Rehne Aykırı Tasarrufların TTK’ya Göre Hukuki Sonuçları

Rehin Hakkının İptali ve Devamı

Gemi malikinin rehne aykırı tasarrufu, söz konusu işlem itibarıyla geçersiz veya iptal edilebilir nitelikte olabilir. Bu durumlar, rehin hakkını ortadan kaldırmaz; aksine rehin alacaklısının haklarını korumaya yönelik hukuk yollarını devreye sokar.

Örneğin, bir gemi sicile tescilli ipotek konusu geminin malik tarafından üçüncü kişiye devredilmesi, rehin alacaklısının rızası olmadan yapılmışsa, bu tasarruf geri alınabilir; alacaklının talebiyle ilgili sicil kaydında düzeltilme yapılır ve mevcut hakları korunur.

TTK, ipoteğin alacağın sona ermesi ile birlikte düşeceğini düzenlerken, aykırı tasarruf nedeniyle düşmeyi reddetmez. Bunun yerine, tasarrufun rehinle bağlantılı hukuki sonuçları devam eder.

6. Rehne Aykırı Tasarrufların Alacaklı Açısından Sonuçları

Alacaklının Takip Hakları

Rehne aykırı tasarruflar, alacaklı için doğrudan bir hukuki zarar teşkil eder. Rehinli gemi üzerinde malik tarafından yapılan izinsiz tasarruflar alacaklının teminat güvenliğini sarsar. Bu durumda, alacaklı:

1. İhtiyati haciz başvurusunda bulunabilir; geminin seferden men edilerek alacağın güvence altına alınmasını talep edebilir. Bu tedbir, geminin geçici olarak kullanılamamasına yol açar.

2. Rehnin paraya çevrilmesi yoluna başvurabilir; gelir elde etmek için icra ile rehnin paraya çevrilmesini isteyebilir. TTK’nın ipotekle ilgili icra hükümleri bu süreçte uygulanır.

3. Malik tarafından yapılan aykırı tasarrufu iptal davası ile hukuken ortadan kaldırabilir; bu durumda üçüncü kişilere yapılan tasarrufun etkileri tek taraflı olarak kaldırılabilir.

Bu yollar, alacaklının menfaatlerini korumaya yönelik özel hukuki araçlardır.

7. Rehne Aykırı Tasarruflarda Üçüncü Kişi İyi Niyeti

Sicil kaydı, herkes için erişilebilir ve alenidir. Rehne aykırı tasarruflarda üçüncü kişi iyi niyetinin korunup korunmayacağı hukuki tartışma konusudur. Genel kural olarak, rehin konusu gemi sicilde kayıtlıysa, rehin alacaklısının hakları yeni alıcı veya tasarruf sahibi üçüncü kişi üzerinde de devam eder. Bu, sicilin aleniyet ve güven ilkesi ile uyumludur.

Bu nedenle, üçüncü kişi, kaydı incelemiş bile olsa rehin konusu üzerine aykırı tasarrufta bulunmuşsa, bu tasarruf alacaklı lehine hükümsüzlük doğurabilir.

8. Değerlendirme ve Sonuç

Gemi malikinin rehne aykırı tasarrufları, deniz ticaret hukuku açısından hem özel hem de kamu hukukuna ilişkin önemli sonuçlar doğurur. Türk Ticaret Kanunu’nun gemi ipoteği hükümleri, tasarrufların belirli hukuki çerçevede yapılmasını sağlar ve alacaklının teminat güvenliğini korur. Sicilyil ve aleniyet ilkeleriyle birlikte, rehin konusu gemi üzerindeki tüm hukuki tasarruflar, alacaklının korunması gerekliliği gözetilerek değerlendirilmelidir.

Malik tarafından yapılan aykırı tasarruflar, rehin alacaklısının talep haklarının devamına, sicil kayıtlarının düzeltilmesine ve ipoteğe zarar verecek işlemlerin hukuken iptaline yol açabilir. Bu sonuçlar, hem ticari istikrarı korumak hem de deniz ticaretini güvenli hâle getirmek için hukukun öngördüğü zorunlu sonuçlardır.