Karşılıklılık (Mütekabiliyet) İlkesinin Güncel Uygulaması
Giriş
Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de tanınması ve tenfizi denildiğinde uygulamada en çok tartışılan kavramlardan biri karşılıklılık (mütekabiliyet) ilkesidir. Özellikle tenfiz davalarında, “Kararın verildiği ülkede Türk mahkemesi kararları tanınıyor mu?” sorusu, davanın kaderini belirleyebilmektedir. Buna karşın karşılıklılık, çoğu zaman yanlış anlaşılan, gereğinden geniş yorumlanan veya otomatik bir ret gerekçesi gibi ileri sürülen bir kurum hâline gelmiştir.
5718 sayılı MÖHÜK, karşılıklılığı katı ve biçimsel bir şart olarak değil; esnek, fiilî ve güncel bir ölçüt olarak düzenlemiştir. Bu makalede, karşılıklılık ilkesinin hukuki dayanağı, türleri, Yargıtay’ın güncel yaklaşımı ve uygulamada nasıl ispatlanması gerektiği ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
1. Karşılıklılık (Mütekabiliyet) Nedir?
Karşılıklılık; bir devletin, başka bir devletin mahkeme kararlarını tanıma ve tenfiz etme konusunda gösterdiği yaklaşımın, aynı ölçüde karşı devlet tarafından da gösterilmesini ifade eder.
Milletlerarası özel hukukta karşılıklılık:
-
Devletler arası denge ve eşitlik amacını taşır,
-
Yargı kararlarının tek taraflı olarak tanınmasını önler,
-
Ancak adalete erişimi engelleyecek biçimde katı uygulanamaz.
2. MÖHÜK’te Karşılıklılığın Hukuki Dayanağı
MÖHÜK m.54/1-a hükmüne göre:
“Yabancı mahkeme kararının tenfizi, Türkiye ile kararın verildiği devlet arasında karşılıklılık bulunmasına bağlıdır.”
Bu düzenleme:
-
Karşılıklılığı tenfize özgü bir şart hâline getirmiştir,
-
Tanıma bakımından genel ve mutlak bir şart öngörmemiştir.
Bu ayrım, uygulamada kritik öneme sahiptir.
3. Karşılıklılık Tanıma mı, Tenfiz mi İçin Gerekli?
a) Tenfiz Bakımından
Karşılıklılık, tenfiz için zorunlu bir şarttır.
Edim içeren yabancı mahkeme kararları:
-
Karşılıklılık yoksa,
-
Diğer şartlar tam olsa bile
tenfiz edilemez.
b) Tanıma Bakımından
Tanıma bakımından:
-
Karşılıklılık kural olarak aranmaz,
-
Ancak istisnai hâllerde uygulamada tartışma konusu olabilir.
Yargıtay’ın yerleşik yaklaşımı, tanımada karşılıklılığın olmazsa olmaz bir şart olmadığı yönündedir.
4. Karşılıklılığın Türleri
MÖHÜK sistemi, karşılıklılığı tek tip olarak ele almaz. Uygulamada üç farklı karşılıklılık türü kabul edilmektedir:
a) Hukuki (Akit) Karşılıklılık
İki devlet arasında:
-
İkili anlaşma,
-
Çok taraflı sözleşme
bulunması hâlidir.
Örneğin:
-
Tenfiz ve adli yardımlaşma anlaşmaları,
hukuki karşılıklılığın en güçlü göstergesidir.
b) Fiilî (Uygulamadaki) Karşılıklılık
Fiilî karşılıklılık:
-
Yabancı devlet mahkemelerinin,
-
Türk mahkeme kararlarını
fiilen tanıyor veya tenfiz ediyor olmasıdır.
Bu tür karşılıklılık, en yaygın ve pratik karşılıklılık türüdür ve Yargıtay tarafından yeterli kabul edilmektedir.
c) Kanuni Karşılıklılık
Bazı ülkelerin iç hukuklarında:
-
“Yabancı mahkeme kararları tanınır/tenfiz edilir”
şeklinde genel düzenlemeler bulunabilir.
Bu tür düzenlemeler, karşılıklılık lehine yorumlanabilir; ancak tek başına her zaman yeterli görülmez.
5. Karşılıklılık Nasıl İspatlanır?
Karşılıklılık, kendiliğinden varsayılan bir olgu değildir. Tenfiz talep eden tarafça ortaya konulmalıdır.
Uygulamada ispat için:
-
Yabancı ülke mahkeme kararları,
-
Yabancı ülke mevzuat hükümleri,
-
Akademik görüşler,
-
Resmî kurum yazıları
kullanılabilir.
Yargıtay, soyut iddiaları değil; somut ve güncel verileri esas almaktadır.
6. Güncel Yargıtay Yaklaşımı
Yargıtay’ın son yıllardaki yaklaşımı:
-
Karşılıklılığı katı biçimsel bir şart olarak görmemekte,
-
Fiilî karşılıklılığı yeterli kabul etmekte,
-
Şüphe hâlinde tenfize imkân tanıyacak yorumdan yana olmaktadır.
Bu yaklaşım, MÖHÜK’ün uluslararası hukuki dolaşımı kolaylaştırma amacına uygundur.
7. Karşılıklılık – Kamu Düzeni Ayrımı
Karşılıklılık ile kamu düzeni farklı ret sebepleridir:
-
Karşılıklılık → Devletler arası ilişki
-
Kamu düzeni → Hukuki sonuçların içeriği
Uygulamada bu iki kavram sıkça karıştırılmakta ve kamu düzeni itirazı, karşılıklılık yokluğu gibi ileri sürülmektedir. Bu yaklaşım hatalıdır.
8. Aile Hukuku Kararlarında Karşılıklılık
Aile hukukuna ilişkin kararlar bakımından:
-
Boşanmanın tanınması → Karşılıklılık aranmaz
-
Nafaka ve tazminatın tenfizi → Karşılıklılık aranır
Bu ayrım yapılmadığında, dava yanlış hukuki zemine oturur.
9. Uygulamada Sık Yapılan Hatalar
-
Tanıma için de karşılıklılık aranması
-
Karşılıklılığın otomatik varsayılması
-
Fiilî karşılıklılığın ispat edilmemesi
-
Eski ve güncelliğini yitirmiş içtihatlara dayanılması
-
Kamu düzeni ile karşılıklılığın karıştırılması
Sonuç
Karşılıklılık (mütekabiliyet), MÖHÜK sisteminde yabancı mahkeme kararlarının tenfizinde önemli ancak mutlak ve katı bir engel değildir. Güncel yaklaşım; fiilî, esnek ve adalete erişimi gözeten bir karşılıklılık anlayışına yönelmiştir.
Doğru yorumlanan ve somut verilerle ispatlanan karşılıklılık:
-
Tenfiz süreçlerini hızlandırır,
-
Uluslararası yargı işbirliğini güçlendirir,
-
Gereksiz ret kararlarının önüne geçer.
About Post Author
