Dava Şartları ve İlk İtirazlar: Mahkemelerce Resen Gözetilmesi Gereken Hususlar
1. Giriş: Dava Şartları ve İlk İtirazların Usul Hukukundaki Rolü
Medeni usul hukuku, maddi hakkın hayata geçirilmesi için izlenecek yargılama yolunu ve bu yolun kurallarını belirler. Bir davanın esası hakkında hüküm verilebilmesi için öncelikle belirli usulî koşulların gerçekleşmiş olması gerekir. İşte bu koşullar “dava şartları” olarak adlandırılır ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda (HMK) açıkça sistematik bir biçimde düzenlenmiştir.
Öte yandan, davanın açıldığı mahkemenin yetkisine, tahkim anlaşmasına veya yargı yoluna ilişkin bazı def’iler, süresinde ileri sürülmesi gereken “ilk itirazlar” başlığı altında toplanmıştır. Dava şartları çoğu zaman mahkeme tarafından resen (taraflar ileri sürmese de kendiliğinden) gözetilmek zorundayken, ilk itirazlar kural olarak süresi içinde tarafça ileri sürülmedikçe dikkate alınmaz. Ancak kamu düzenine ilişkin olanlar bakımından bu ayrım her zaman bu kadar keskin değildir.
Bu makalede;
-
Dava şartı kavramı,
-
HMK m.114’te sayılan dava şartları,
-
Dava şartlarının mahkemece resen gözetilmesi,
-
İlk itirazların kapsamı,
-
Resen gözetilmesi gereken hususlar,
-
Uygulamada sık karşılaşılan sorunlar
detaylı şekilde ele alınacak; özellikle uygulamacılara yönelik pratik öneriler sunulacaktır.
2. Dava Şartı Kavramı ve Hukuki Dayanak
2.1. Dava Şartının Tanımı ve Fonksiyonu
Dava şartları, bir davanın esası hakkında karar verilebilmesi için varlığı zorunlu olan usulî koşullardır. Dava şartlarında eksiklik varsa mahkeme, davanın esasına girmez ve davayı usulden reddeder. Böylece:
-
Mahkemelerin gereksiz biçimde meşgul edilmesi önlenir,
-
Usul ekonomisi korunur,
-
Taraflar ile yargı sistemi arasında öngörülebilirlik sağlanır.
HMK sistematiğinde dava şartları, hem pozitif hem negatif dava şartlarından oluşur. Örneğin “mahkemenin görevli olması” bir pozitif dava şartı iken, “aynı konuda daha önce verilmiş bir kesin hükmün bulunmaması” negatif dava şartıdır.
2.2. HMK m.114’te Sayılan Dava Şartları
HMK m.114’de örnekleme değil, sayıcı nitelikte bir liste vardır. Maddede sayılan başlıca dava şartlarını özetle şu şekilde sıralayabiliriz:
-
Yargı yolunun caiz olması
-
Mahkemenin görevli olması
-
Mahkemenin yetkili olması (kesin yetki hâllerinde)
-
Taraf ehliyeti
-
Dava ehliyeti
-
Tarafların usulüne uygun şekilde temsil edilmesi
-
Davanın taraflarının belli olması
-
Hukuki yararın bulunması
-
Derdestlik bulunmaması
-
Kesin hüküm bulunmaması
-
Kanunda öngörülen diğer dava şartları (örneğin zorunlu arabuluculuk, başvuru harç ve giderleri gibi)
Bu şartların her biri, davanın konusuna göre farklı ağırlık taşır. Örneğin ticari bir alacak davasında görev hususu (asliye ticaret mahkemesi / asliye hukuk mahkemesi ayrımı) hayati öneme sahip olurken, bir miras davasında hukuki yarar ve taraf teşkili öne çıkabilir.
Aşağıda, uygulamada en sık tartışılan dava şartları kısaca açıklanacaktır.
2.3. Yargı Yolunun Caiz Olması
Bir uyuşmazlığın hangi yargı kolunda görüleceği (adli yargı, idari yargı, iş mahkemeleri, tüketici mahkemeleri gibi) kamu düzenine ilişkin bir meseledir. Yargı yolunun yanlış seçilmesi hâlinde mahkeme görevsizlik nedeniyle davanın usulden reddine karar verir ve dosyanın görevli/yetkili yargı yoluna gönderilmesi gündeme gelir.
Örneğin; idari işlemin iptali istemi, adli yargıda değil idari yargıda görülmelidir. Aksi hâlde yargı yolunun caiz olmaması dava şartı yokluğuna yol açacaktır.
2.4. Görev (Mahkemenin Görevli Olması)
Görev, mahkemenin türüne veya dereceye göre belirlenir ve kamu düzenine ilişkindir. HMK m.1 ve devamı uyarınca:
-
Asliye hukuk / sulh hukuk ayrımı,
-
Asliye ticaret / asliye hukuk ayrımı,
-
İş mahkemesi / genel mahkeme ayrımı
görev kurallarına tabidir.
Görev itirazı ilk itiraz gibi görünse de, dava şartı niteliğindedir ve mahkemece resen gözetilir. Görev hususunda tarafların muvafakati ile görevli mahkeme değiştirilemez; görev sözleşmesi yapılamaz (istisnai özel kanun hükümleri hariç).
2.5. Kesin Yetki ve Yetkili Mahkeme
Yetki kural olarak ilk itiraz konusudur; tarafça süresinde ileri sürülmediğinde kesinleşebilir. Ancak bazı uyuşmazlıklarda kanun kesin yetki öngörür. Örneğin taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.
Kesin yetkinin söz konusu olduğu hâllerde, mahkeme yetkiyi dava şartı gibi ele alır ve resen gözetir. Tarafların yetki sözleşmesi ile bu durumu değiştirmesi mümkün değildir.
2.6. Taraf Ehliyeti, Dava Ehliyeti ve Temsil
-
Taraf ehliyeti, kişinin davada taraf olabilme bakımından hak ehliyetine sahip olmasını ifade eder. Tüzel kişilerin tescili, derneklerin kazanılmış tüzel kişiliği gibi hususlar bu kapsamda değerlendirilir.
-
Dava ehliyeti, kişinin bizzat dava açma ve davayı takip etme ehliyetidir. Tam ehliyetsizler adına yasal temsilciler işlem yapar.
-
Temsil yetkisi, vekilin veya yasal temsilcinin, temsil edilen adına usul işlemi yapma yetkisidir. Vekâletnamenin kapsamı, özel yetki şartları, şirketi temsil ve ilzama yetkili kişi konuları bu başlıkta tartışılır.
Bu üç alan, dava şartı olarak mahkemece re’sen gözetilir. Temsil yetkisi yokluğu çoğu zaman “dava şartı noksanlığı” olarak karşımıza çıkar; mahkeme ilgili tarafa eksikliğin giderilmesi için süre verir.
2.7. Hukuki Yarar
HMK sisteminde hukuki yarar, davanın açılabilmesi için zorunlu bir dava şartıdır. Hukuki yarar:
-
Davacının açtığı dava ile ulaşmak istediği sonucun,
-
Etkili, elverişli ve gerekli bir hukuki yol olup olmadığına
ilişkin bir değerlendirmedir.
Örneğin;
-
İcra takibi başlatılmamışken ilamsız icranın iptali davası açılması,
-
Henüz doğmamış bir hakkın tespiti için dava açılması,
hukuki yarar tartışmasını gündeme getirir.
Mahkeme, hukuki yararın bulunup bulunmadığını da resen gözetir ve yokluğu hâlinde davayı usulden reddeder.
2.8. Derdestlik ve Kesin Hüküm
Aynı taraflar arasında, aynı konu ve aynı sebebe dayanılarak açılmış bir dava hâlen görülmekte ise derdestlik söz konusu olur. Yine aynı üç unsurun örtüştüğü bir uyuşmazlık hakkında daha önce kesinleşmiş bir hüküm varsa, bu defa kesin hüküm engeli ortaya çıkar.
Derdestlik ve kesin hüküm de negatif dava şartlarıdır. Mahkeme bu engelleri kendiliğinden gözetmekle yükümlüdür; tarafların ileri sürmesini beklemez. Bu sayede aynı uyuşmazlığın mükerrer biçimde yargılama konusu yapılması ve çelişkili kararlar verilmesi önlenir.
3. Dava Şartlarının Mahkemece Resen Gözetilmesi
3.1. Resen İncelemenin Zamanı ve Kapsamı
HMK m.115’e göre mahkeme, dava şartlarının varlığını davanın her aşamasında kendiliğinden gözetir. İlk derece mahkemesi;
-
Dava açıldığı anda,
-
Ön inceleme aşamasında,
-
Tahkikat ve son söz aşamasında,
her zaman dava şartı noksanlığını fark edebilir.
Benzer şekilde, istinaf ve temyiz mercileri de önlerine gelen dosyada dava şartı yokluğunu tespit ettiklerinde, esasa girmeksizin gerekli kararı vermekle yükümlüdür. Böylece dava şartları, yalnızca davanın başında değil, yargılamanın tamamında gözetilen dinamik koşullardır.
3.2. Dava Şartı Noksanlığının Giderilmesi ve Kesin Süre
Her dava şartı eksikliği, davanın derhâl reddini gerektirmez. HMK, bazı dava şartı noksanlıklarının giderilebilmesine imkân tanımıştır. Örneğin:
-
Eksik harç,
-
Eksik gider avansı,
-
Eksik vekâletname,
-
Zorunlu arabuluculuk başvuru formu eksikliği (şartın tamamen yokluğu ile karıştırılmamalı),
giderilebilir dava şartı noksanlıklarına örnek gösterilebilir.
Bu hâllerde mahkeme, davacıya uygun bir kesin süre vererek eksikliğin giderilmesini ister. Süre içinde eksiklik tamamlanırsa dava görülmeye devam edilir; aksi hâlde dava usulden reddedilir.
Bu düzenleme, hem usul ekonomisini hem de hakkaniyeti gözeten bir mekanizmadır; tarafların şekli eksiklikler yüzünden derhal hak kaybına uğraması engellenir.
3.3. İstinaf ve Temyiz Aşamasında Dava Şartı İncelemesi
HMK ile kabul edilen bölge adliye mahkemeleri sistemi, dava şartı incelemesinin sadece ilk derece ile sınırlı olmadığını ortaya koymuştur. İstinaf ve temyiz mercileri:
-
Görev, yetki, taraf ehliyeti, hukuki yarar, kesin hüküm gibi dava şartı yokluklarını fark ettiklerinde,
-
Esas hakkında inceleme yapmadan önce
bu eksiklikler üzerinde durmak ve gerekli kararı vermek zorundadır.
Örneğin; ilk derece mahkemesi görevli olmadığı hâlde davayı görmüş ve esasa ilişkin bir hüküm vermişse, istinaf mahkemesi bu hususu resen gözeterek görevsizlik kararı verebilir.
4. İlk İtirazlar: Kavram, Türler ve Süreler
4.1. İlk İtiraz Kavramı ve Dava Şartından Farkı
İlk itirazlar, davalının davanın esasına girmeden önce ileri sürdüğü ve esasen mahkemenin yargılamayı yürütme yetkisi ve usule ilişkin sınırlamalarını gündeme getiren savunma araçlarıdır. HMK m.116 ve devamında düzenlenmiştir.
Dava şartlarından farkı:
-
Dava şartları resen gözetilir, bazıları giderilebilir;
-
İlk itirazlar ise süresi içinde davalı tarafından ileri sürülmedikçe dikkate alınmaz.
Ancak kamu düzenine ilişkin yetki gibi bazı istisnai hâllerde, yetki meselesi hem dava şartı hem de ilk itiraz niteliği taşıyabilir.
4.2. İlk İtiraz Türleri
HMK’ya göre başlıca ilk itiraz türleri şunlardır:
-
Yetki itirazı (nisbi yetki hâllerinde),
-
Tahkim itirazı,
-
Kanunda öngörülen diğer ilk itirazlar (örneğin sözleşmesel yetki itirazı gibi).
Her biri, süresi içinde ve usule uygun olarak ileri sürülmediğinde dinlenmez ve mahkeme artık esasa girmeye devam eder. Bu nedenle ilk itirazlar, özellikle davalı vekilleri yönünden büyük önem taşır.
4.3. Yetki İtirazı ve Kesin / Nisbi Yetki Ayrımı
Yetki, davanın hangi yerdeki mahkemede görüleceğini belirler. HMK’da kural olarak yetki nisbi niteliktedir; yani kamu düzenine ilişkin değildir. Bu nedenle:
-
Davalı, süresi içinde yetki itirazında bulunmazsa,
-
Yetkisiz mahkeme yetkili hâle gelebilir (yetkinin kesinleşmesi).
Ancak kanunda bazı durumlarda kesin yetki öngörülmüştür. Örneğin:
-
Taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi,
-
Bazı aile hukukuna ilişkin davalarda belirli yer mahkemesi,
kesin yetkilidir.
Kesin yetki hâllerinde, mahkeme yetkiyi tıpkı görev gibi resen gözetir; tarafların yetki sözleşmesi yapması veya zımni olarak kabul etmesi bu sonucu değiştirmez. Burada yetki meselesi, dava şartına yaklaşır ve mahkeme açısından bağlayıcı bir kamusal kural hâline gelir.
4.4. Tahkim İtirazı
Taraflar arasında geçerli bir tahkim anlaşması varsa, uyuşmazlığın devlet yargısı yerine hakemler önünde çözümlenmesi kararlaştırılmış demektir. Buna rağmen taraflardan biri devlet mahkemesinde dava açarsa, diğer tarafın süresi içinde “tahkim itirazı” ileri sürmesi gerekir.
Tahkim itirazı:
-
İlk itiraz niteliğindedir,
-
Süresinde ileri sürülmezse mahkeme davayı görmeye devam eder,
-
İleri sürülürse mahkeme tahkim anlaşmasının geçerliliğini değerlendirir.
Tahkim itirazı, yargı yolunun caiz olup olmamasına yakın bir fonksiyon görse de, kanun koyucu bunu ilk itiraz rejimine tâbi tutmuştur. Bu nedenle mahkeme, tahkim anlaşmasını resen dikkate almak zorunda değildir; itiraz yoksa davaya bakar.
4.5. İlk İtirazların İleri Sürülme Zamanı ve Usulü
İlk itirazlar, kural olarak cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Davalı:
-
Cevap dilekçesi süresi içinde,
-
Yetki veya tahkim itirazını açık ve somut şekilde belirtmezse,
sonradan bu imkânını kaybeder.
HMK, ilk itirazları “davanın esasına girilmeden önce çözümlenecek” nitelikte görmüştür. Bu sayede:
-
Yetkisiz mahkemede yargılama yapılması,
-
Tahkim anlaşmasına rağmen devlet mahkemesinde davaya devam edilmesi,
ortadan kaldırılır.
İtirazın geç ileri sürülmesi veya hiç ileri sürülmemesi, “usuli kazanılmış hak” yönünden de sonuç doğurur; mahkeme artık yetkisizliğini veya tahkim anlaşmasını kendiliğinden gündeme getiremez (kamu düzeniyle ilgili istisnalar hariç).
5. Mahkemelerce Resen Gözetilmesi Gereken Hususlar
5.1. Genel Bakış
“Resen gözetilmesi gereken hususlar” denildiğinde ilk akla gelenler:
-
Görev,
-
Kamu düzenine ilişkin kesin yetki,
-
Yargı yolunun caiz olup olmaması,
-
Kesin hüküm ve derdestlik,
-
Taraf ehliyeti, dava ehliyeti ve temsil yetkisi,
-
Hukuki yarar,
gibi dava şartlarıdır.
Bunlara ek olarak, usuli kazanılmış hak, kanun yolları süreleri ve bazı özel kanun hükümlerinden doğan sınırlar da mahkeme tarafından resen dikkate alınır.
5.2. Görev ve Yargı Yolu
Görev ve yargı yolu, hem HMK hem de diğer usul kanunlarında kamu düzenine ilişkin sayılmıştır. Bu nedenle:
-
Tarafların görevli mahkemeyi değiştirmesi mümkün değildir,
-
Görevsizlik kararı verilmesi hâlinde dosya görevli mahkemeye gönderilir,
-
İstinaf ve temyiz mercileri de görevi resen gözetir.
Örneğin:
-
Sigorta hukukundan kaynaklanan bir uyuşmazlık, özel kanunda ticari sayılmışsa asliye ticaret mahkemesinde görülmelidir. Görev yanlış seçilmişse, mahkeme esasa girmeden görevsizlik kararı vermek zorundadır.
5.3. Kesin Yetki Hâlleri
Kanunda açıkça “kesin yetkili mahkeme” öngörülen durumlarda, mahkeme bu yetkili yeri resen gözetmekle yükümlüdür. Özellikle:
-
Taşınmazın aynına ilişkin davalar,
-
Bazı aile ve kişisel hâl davaları,
-
İş mahkemelerinde işçinin korunmasına yönelik bazı yetki kuralları,
bu kapsamda değerlendirilebilir.
Kesin yetki kuralı ihlal edilerek açılan davalarda mahkeme:
-
Tarafların itirazı olmasa dahi,
-
Yargılamanın her aşamasında,
kesin yetkili mahkemenin varlığını tespit ettiğinde dosyayı oraya göndermek zorundadır.
5.4. Kesin Hüküm ve Derdestlik
Mahkeme; önüne gelen davada, aynı taraflar arasında aynı konu ve sebebe ilişkin:
-
Hâlen görülmekte olan bir dava varsa derdestlik,
-
Daha önce kesinleşmiş bir hüküm varsa kesin hüküm engeli bulunduğunu resen gözetir.
Bu inceleme, sadece UYAP kayıtlarından değil, tarafların sunduğu karar örneklerinden ve dosya kapsamından yapılır. Böylece:
-
Çelişkili kararların önlenmesi,
-
Yargı kaynaklarının gereksiz tüketilmemesi,
-
Taraflar yönünden hukuki güvenliğin sağlanması
amaçlanır.
5.5. Taraf Ehliyeti, Dava Ehliyeti ve Temsil Yetkisi
Mahkeme, davanın tarafının:
-
Gerçek kişi mi, tüzel kişi mi olduğunu,
-
Ehliyet durumunu,
-
Şirketlerde temsil ve ilzama yetkili kişilerin imza ve temsil yetkisini,
resen araştırmakla yükümlüdür.
Örneğin:
-
Tasfiye edilmiş bir şirket adına açılan davada, şirket tüzel kişiliği sona ermiş ise taraf ehliyeti yokluğundan,
-
Vesayet altındaki bir kişi kendi başına dava açmışsa dava ehliyeti yokluğundan,
-
Vekâletname ibraz edilmemişse veya özel yetki gerektiren hallerde özel yetki bulunmuyorsa temsil yetkisi eksikliğinden
söz edilecektir.
Mahkeme bu eksiklikleri fark ettiğinde, giderilebilir nitelikte ise süre vererek tamamlatır; giderilmesi mümkün değilse davayı usulden reddeder.
5.6. Hukuki Yararın Resen Gözetilmesi
Mahkeme, davacının gerçekten hukuki yararı olup olmadığını da resen değerlendirir. Örneğin:
-
İddia edilen hak çoktan tanınmış veya icra edilmiş ise,
-
Aynı konuda daha etkili ve pratik bir başvuru yolu varken gereksiz bir eda davası açılmışsa,
mahkeme hukuki yararın bulunmadığı sonucuna varabilir.
Yargılamanın her aşamasında hukuki yarar kaybolabilir. Örneğin karşı taraf davacının istediği edayı kendi rızasıyla yerine getirmişse, artık tespit davası veya eda davası için hukuki yararın kalıp kalmadığı ayrıca tartışılmalıdır.
5.7. Usuli Kazanılmış Hak ve Süreler
Her ne kadar “dava şartı” başlığı altında sayılmasa da, usuli kazanılmış hak ilkesi ve kanun yolları süreleri bakımından mahkeme çoğu zaman resen inceleme yapar. Özellikle:
-
İstinaf veya temyiz süresinin geçirildiği açıkça anlaşılıyorsa,
-
Aleyhe bozma yasağı gündeme geliyorsa,
mahkeme bu hususları kendiliğinden dikkate almak zorundadır.
Bu sayede tarafların, kanunun kendilerine tanıdığı usul güvenceleri korunmuş olur.
6. Uygulamada Sık Karşılaşılan Sorunlar ve Örnekler
6.1. Yanlış Mahkemede Açılan Davalar
Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlardan biri, davanın yanlış mahkemede açılmasıdır. Örneğin:
-
Ticari nitelikte bir alacak davasının asliye hukukta,
-
İşçi alacağına ilişkin bir davanın genel mahkemede,
-
Taşınmazın aynına ilişkin davanın taşınmazın bulunduğu yer dışında açılması,
görev veya kesin yetki sorunlarına yol açar.
Mahkeme bu durumu resen gözetmek zorunda olduğundan, dosyanın görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesi için görevsizlik/ yetkisizlik kararı verir. Bu kararlar, sürelere ve yeniden harç/gider avansına ilişkin önemli sonuçlar doğurduğundan, davanın başında doğru mahkemenin seçilmesi son derece önemlidir.
6.2. Yanlış veya Eksik Taraf Gösterilmesi
Taraf teşkili, hem maddi hukuk hem usul hukuku bakımından kritik bir alan. Şirketler, mirasçılar, dernek ve vakıflar gibi çok aktörlü yapılarda yanlış taraf gösterilmesi veya eksik taraf bırakılması, dava şartı sorunlarına yol açabilir.
Örneğin:
-
Gerçekte borçlu olan şirket yerine, aynı gruptaki başka şirket aleyhine dava açılması,
-
Mirasçılardan sadece bir kısmının davaya dahil edilmesi,
hem eksik hasım hem taraf ehliyeti tartışmalarını gündeme getirir.
Mahkeme, dava şartı kapsamında tarafların doğru gösterilip gösterilmediğini resen gözetirken, eksikliğin giderilebilir olması hâlinde davacıya süre verme yoluna gidebilir.
6.3. Aynı Uyuşmazlık İçin Birden Fazla Dava Açılması
Özellikle icra takipleri ve alacak davalarında, tarafların aynı alacak için:
-
Hem icra takibi,
-
Hem itirazın iptali / kaldırılması davası,
-
Hem de ayrıca eda veya tespit davası açması,
derdestlik ve kesin hüküm tartışmalarını doğurur.
Mahkeme, aynı taraflar arasında aynı konu ve sebebe ilişkin bir davanın daha önce açılmış olduğunu tespit ederse:
-
Sonradan açılan davayı derdestlik nedeniyle usulden reddedebilir,
-
Daha önce sonuçlanmış ve kesinleşmiş bir karar varsa, kesin hüküm nedeniyle davayı reddetmek zorundadır.
Bu durum, dava stratejisi belirlenirken hukuki yarar ve dava ekonomisi açısından dikkatli olunmasını gerektirir.
6.4. Hukuki Yararın Bulunmadığı Davalar
Bazı davalar şeklen doğru gözükse de, maddi içeriği itibarıyla davacının artık hukuki yararı bulunmamaktadır. Örneğin:
-
İcra takibi kesinleşmiş ve tahsil tamamlanmışken, aynı alacak için ayrıca eda davası açılması,
-
Karşı tarafın borcu tamamen kabul ettiği ve ödemeye hazır olduğunu beyan ettiği hâlde, sırf ilke davası niteliğinde bir tespit davası açılması,
hukuki yarar yokluğu gündeme getirir.
Mahkeme, bu davalarda esasa girse dahi hükmün icraya yararlılığı sınırlı olacağından, önce hukuki yarar meselesini resen değerlendirmek zorundadır.
6.5. Yetki Sözleşmeleri ve Tüketici / İşçi Davaları
Özellikle ticari sözleşmelerde taraflar, dava açılması hâlinde belirli bir yer mahkemesini yetkili kılmak için yetki sözleşmesi yaparlar. Bu sözleşme kural olarak geçerli ve bağlayıcıdır; ancak:
-
Tüketici sözleşmeleri,
-
İşçi lehine düzenlenmiş koruyucu hükümler,
çerçevesinde bazı yetki sözleşmeleri geçersiz sayılabilir.
Mahkeme, tüketicinin veya işçinin zayıf taraf olduğu sözleşmelerde, yetki sözleşmesinin kamu düzenine ve emredici hükümlere uygun olup olmadığını resen gözetmekle yükümlüdür. Bu durumda da yetki meselesi, bir bakıma dava şartı görünümü kazanır.
7. Uygulamacılar İçin Pratik Öneriler
7.1. Dava Açmadan Önce “Dava Şartları Checklist”i Oluşturmak
Özellikle avukatlar için, dava açmadan önce şu soruları içeren bir “kontrol listesi” hazırlamak son derece faydalıdır:
-
Yargı yolu doğru mu? (Adli / idari / iş / tüketici vs.)
-
Görevli mahkeme hangisi? (asliye hukuk / sulh hukuk / asliye ticaret / iş mahkemesi vb.)
-
Kesin yetki söz konusu mu? Taşınmazın aynına ilişkin mi?
-
Taraflar doğru mu belirlenmiş? Tüzel kişilik ve temsil yetkisi belgeleri tam mı?
-
Davacının gerçekten hukuki yararı var mı?
-
Aynı konuda derdest dava veya kesin hüküm var mı?
-
Zorunlu arabuluculuk, dava şartı arabuluculuk vs. söz konusu mu? Şart yerine getirilmiş mi?
-
Harç ve gider avansı tam olarak yatırılmış mı?
Bu liste her dava türü için özelleştirilebilir; böylece dava şartı eksikliğinden kaynaklanan usulden ret kararlarının önüne geçilmiş olur.
7.2. Cevap Dilekçesinde İlk İtirazları Eksiksiz İleri Sürmek
Davalı vekilleri açısından en kritik nokta, cevap dilekçesi aşamasıdır. Bu aşamada:
-
Yetki itirazı,
-
Tahkim itirazı,
-
Diğer ilk itirazlar,
açık, somut ve gerekçeli olarak ileri sürülmelidir.
“Genel itiraz” niteliğindeki soyut beyanlar (“mahkemeniz yetkisizdir, görevli mahkeme şudur” şeklinde açık bir ifade olmadan) çoğu zaman yeterli görülmemekte; ilk itirazların açıkça formüle edilmesi aranmaktadır. Ayrıca yetki sözleşmelerinin ve tahkim anlaşmalarının metinleri de mümkünse cevap dilekçesine eklenmelidir.
7.3. Dava Şartı Eksikliği İhtimalinde Süre Talep Etmek
Mahkeme bir dava şartı noksanlığı tespit ettiğinde, çoğu zaman davacıya kesin süre verir. Uygulamada, bazı mahkemelerin süre vermeden doğrudan usulden ret kararı verdiği de görülmektedir. Böyle bir durumda:
-
Davacı vekili, eksikliğin giderilebilir nitelikte olduğunu,
-
HMK m.115 gereği süre verilmesi gerektiğini,
belirterek süre talebinde bulunmalıdır.
Bu, hem ilk derece aşamasında hem de istinaf sürecinde savunmanın önemli bir parçasıdır.
7.4. Derdestlik ve Kesin Hüküm Araştırmasını Sıkı Tutmak
Yeni bir dava açmadan önce:
-
Tarafın aynı konu ve sebebe ilişkin mevcut davaları,
-
Kesinleşmiş karar örnekleri,
özenle incelenmelidir. Aksi hâlde müvekkil, derdestlik veya kesin hüküm nedeniyle usulden ret kararı ile karşılaşabilir; bu da hem zaman hem maliyet kaybı anlamına gelir.
Özellikle büyük şirketler ve bankalar gibi çok sayıda dosyası bulunan müvekkiller açısından, iç dosya takip sistemlerinin bu kontrolleri destekleyecek şekilde yapılandırılması önemlidir.
7.5. Arabuluculuk ve Diğer Özel Dava Şartlarına Dikkat
Son yıllarda pek çok uyuşmazlık türü için zorunlu arabuluculuk dava şartı hâline gelmiştir. İş, ticaret, tüketici ve kira hukukuna ilişkin pek çok dava türünde:
-
Arabulucuya başvurulmadan doğrudan dava açılması,
-
Arabuluculuk tutanağının dava dosyasına sunulmaması,
dava şartı yokluğundan usulden ret sonucunu doğurabilir.
Bu nedenle, dava açmadan önce özel kanunlardaki dava şartları (idari başvuru zorunluluğu, komisyon kararları, disiplin kurulları vs.) mutlaka kontrol edilmelidir.
8. Sonuç: Dava Şartları ve İlk İtirazlar Stratejik Birer Araçtır
“Dava şartları ve ilk itirazlar: mahkemelerce resen gözetilmesi gereken hususlar” başlığı altında ele aldığımız tüm konular, aslında tek bir amaca hizmet ediyor: usul ekonomisi, hukuki güvenlik ve adil yargılanma hakkının korunması.
-
Dava şartları; davanın esası hakkında karar verilebilmesi için gerekli asgari usulî altyapıyı,
-
İlk itirazlar ise davalının yargılamanın başında kullanabileceği stratejik savunma araçlarını ifade eder.
Mahkemeler, özellikle görev, kesin yetki, yargı yolu, taraf ehliyeti, hukuki yarar, derdestlik ve kesin hüküm gibi hususları resen gözetmek zorundadır. Taraflar ise:
-
Dava açarken doğru mahkemeyi ve usulü seçmekle,
-
Cevap dilekçesinde ilk itirazları süresinde ve açıkça ileri sürmekle,
yükümlüdür.
Uygulamada, dava şartı eksikliği veya ilk itirazların süresinde ileri sürülmemesi nedeniyle yaşanan hak kayıpları oldukça yaygındır. Bu nedenle, dava stratejisi belirlenirken:
-
HMK m.114–116 hükümleri dikkatle incelenmeli,
-
Dava şartları için bir “checklist” oluşturulmalı,
-
İlk itirazlar için cevap dilekçesi öncesi özel bir ön çalışma yapılmalıdır.
Sonuç olarak; dava şartları ve ilk itirazlar, sadece teknik usul kavramları değil, aynı zamanda dava stratejisinin omurgasını oluşturan hayati unsurlardır. Bu unsurların hem mahkemelerce resen gözetilmesi hem de taraf vekillerince sağlıklı yönetilmesi, adil ve etkin bir yargılama sürecinin vazgeçilmez koşuludur.
About Post Author
