Çek Defterinin Hukuka Aykırı Kullanılması Durumunda Sorumluluk
Çek Defterinin Hukuka Aykırı Kullanılması Durumunda Sorumluluk
1. Giriş
Çek, ticari hayatta en çok kullanılan ödeme araçlarından biridir. Çekin güvenilirliği, yalnızca düzenleyenin sorumluluğuna değil, aynı zamanda çek defterinin doğru ve hukuka uygun şekilde kullanılmasına da bağlıdır. Bankalardan temin edilen çek defteri, hem düzenleyen için hem de hamiller açısından hukuki güvence sağlar.
Ancak uygulamada, çek defterinin hukuka aykırı kullanılması nedeniyle ciddi uyuşmazlıklar doğmaktadır. Çek defteri; yetkisiz kişilere verilmesi, başkasına kullandırılması, sahtecilik amacıyla kullanılması ya da çek düzenleme yasağına rağmen kullanılması halinde, hem özel hukuk hem de ceza hukuku bakımından sorumluluk doğurur.
2. Çek Defteri Kavramı ve Hukuki Niteliği
Çek defteri, bankaların mevzuat hükümleri çerçevesinde müşterilerine verdiği, üzerinde seri numaraları bulunan ve çek yapraklarını içeren resmi belgedir.
- Türk Ticaret Kanunu (TTK), çekin şekil şartlarını belirler.
- 5941 sayılı Çek Kanunu, çek defteri verilmesi, çek hesabı açılması ve çek düzenleme yasağına ilişkin hükümler getirir.
- Çek defteri, bankaların gözetiminde kullanılan ve hukuken güvenli ödeme aracı işlevi gören bir araçtır.
3. Çek Defterinin Hukuka Aykırı Kullanılması Halleri
3.1. Yetkisiz Kişilere Kullandırılması
Çek defteri, yalnızca hesabı açtıran kişi veya yetkili temsilcileri tarafından kullanılabilir. Yetkisiz kişilere çek yaprağı verilmesi, temsil yetkisinin aşılması veya yetkisiz temsil kapsamında hukuki sorumluluk doğurur.
3.2. Çek Düzenleme Yasağına Rağmen Kullanılması
5941 sayılı Kanun gereği, hakkında çek düzenleme yasağı bulunan kişilerin çek defteri kullanması yasaktır. Bu yasağa rağmen çek düzenlenmesi halinde hem banka hem de düzenleyen sorumlu olur.
3.3. Sahtecilik ve Tahrifat
Çek defterinin haksız şekilde ele geçirilip sahte çek düzenlenmesi veya mevcut çek üzerinde tahrifat yapılması, resmi belgede sahtecilik suçunu gündeme getirir.
3.4. Çek Defterinin Başkasına Devri
Çek defteri devredilemez. Ancak uygulamada çek yapraklarının başkasına verilerek kullanıldığı görülmektedir. Bu durumda, çek düzenleyenin sorumluluğu devam eder.
3.5. Çek Hesabının Usulsüz Açılması
Bankaların gerekli özeni göstermeden çek hesabı açması ve defter vermesi de hukuka aykırılık oluşturur. Özellikle ticari sicil kaydı bulunmayan veya yasaklı kişilere defter verilmesi halinde banka sorumlu tutulur.
4. Hukuki Sorumluluk Türleri
4.1. Düzenleyenin (Keşidecinin) Sorumluluğu
- Çek defterini hukuka aykırı kullanan kişi, öncelikle alacaklı hamile karşı sorumludur.
- Çek, kambiyo senedi niteliği taşıdığı için düzenleyenin sorumluluğu soyut borç ikrarı niteliğindedir.
4.2. Bankaların Sorumluluğu
Bankalar, 5941 sayılı Çek Kanunu uyarınca:
- Çek hesabı açarken gerekli araştırmayı yapmak,
- Yasaklı kişilere çek defteri vermemek,
- Defterin usulsüz kullanımını önlemekle yükümlüdür.
Aksi halde hamil, bankaya karşı tazminat davası açabilir.
4.3. Temsilcilerin Sorumluluğu
Tüzel kişilik adına çek defteri kullanılırken, yetkisiz temsilcilerin düzenlediği çeklerden tüzel kişi sorumlu tutulabilir. Ancak daha sonra iç ilişkide rücu imkânı gündeme gelir.
5. Ceza Hukuku Bakımından Sorumluluk
5.1. Karşılıksız Çek Suçu
Çek defteri hukuka aykırı kullanıldığında en sık karşılaşılan suç tipi karşılıksız çektir. Fail hakkında:
- Adli para cezası,
- Çek düzenleme yasağı,
- Ödenmezse hapis cezası uygulanır.
5.2. Resmi Belgede Sahtecilik
Başkasının çek defteri kullanılarak sahte çek düzenlenmesi, TCK m. 204 kapsamında resmi belgede sahtecilik suçunu oluşturur.
5.3. Dolandırıcılık
Çek defterinin kötüye kullanılması, karşı tarafı aldatmak amacı taşıyorsa nitelikli dolandırıcılık da gündeme gelir.
6. Yargıtay Kararları
- Yargıtay 19. CD, 2016/10245 E., 2018/5674 K.: “Çek düzenleme yasağına rağmen kullanılan çek yaprağı nedeniyle sanık hakkında adli para cezası ve çek düzenleme yasağı uygulanır.”
- Yargıtay 11. HD, 2015/4358 E., 2017/2211 K.: “Bankanın gerekli özeni göstermeden yasaklı kişiye çek defteri vermesi halinde hamilin uğradığı zarardan banka da sorumludur.”
- Yargıtay HGK, 2012/19-375 E., 2014/542 K.: “Çek defterinin hukuka aykırı şekilde devri geçersiz olup, düzenleyen asıl sorumluluktan kurtulamaz.”
7. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar
7.1. Çek Defteri Sahteciliği
Defterin kaybolması veya çalınması halinde başkaları tarafından sahte çek düzenlenmesi çok sık rastlanan bir durumdur.
7.2. Bankaların Yetersiz Denetimi
Bazı bankaların yasaklı kişilere çek defteri verdiği tespit edilmiştir. Bu durum, çekin güvenilirliğini sarsmaktadır.
7.3. Tüzel Kişilerde Yetkisiz Temsil
Şirket ortaklarının veya çalışanlarının, yetkili olmadıkları halde çek defteri kullanması da önemli sorunlardan biridir.
7.4. Cezai Yaptırımların Ağır Olması
Karşılıksız çek ve sahtecilik suçlarında verilen cezaların orantısız olduğu yönünde eleştiriler vardır.
8. Öğretide Görüşler
Katı Görüş
Çek defteri suiistimal edildiğinde, ticari güvenlik için ağır yaptırımlar zorunludur. Bankalar da geniş sorumluluk üstlenmelidir.
Esnek Görüş
Çek defteri kullanımındaki hatalar için cezai yaptırımlar yerine, tazminat ve idari yaptırımlar ön plana çıkarılmalıdır.
9. Çözüm Önerileri
- Elektronik Çek Defteri uygulamasına geçilerek fiziki defterlerdeki sahtecilik riski azaltılmalı.
- Bankaların yükümlülüğü artırılmalı, yasaklı kişilere defter verilmesi halinde ağır tazminat sorumluluğu doğmalı.
- Eğitim ve bilinçlendirme çalışmaları ile iş dünyası çek defterinin hukuka uygun kullanımı konusunda bilgilendirilmeli.
- Tüzel kişilerde denetim mekanizmaları güçlendirilmeli.
10. Sonuç
Çek defteri, ticari hayatın güvenilirliğini sağlayan önemli bir araçtır. Ancak hukuka aykırı kullanımı, hem düzenleyen hem banka hem de üçüncü kişiler açısından ağır sorumluluklar doğurur.
- Özel hukuk bakımından: Düzenleyen ve banka sorumludur.
- Ceza hukuku bakımından: Karşılıksız çek, sahtecilik ve dolandırıcılık suçları gündeme gelir.
- Yargıtay uygulamaları: Bankaların ve düzenleyenlerin sorumluluğunu sıkı tutmaktadır.
Sonuç olarak, çek defterinin hukuka uygun şekilde kullanılması, ticari hayatın güvenliği ve ekonomik düzenin devamı açısından vazgeçilmezdir.
Gözdenur Turna
About Post Author
