Teşebbüs Hükümlerinin Sınırları ve Hangi Teşebbüslerde Cezai Sorumluluk Doğar?

I. Giriş

Ceza hukuku, suçun işlenmesinde failin kastını, fiilini ve suçun tamamlanıp tamamlanmadığını dikkate alarak cezai sorumluluğu belirler. Bazı durumlarda, failin suç işleme kastı mevcut olsa da suç, çeşitli sebeplerle tamamlanamaz. Bu durumda devreye “teşebbüs” hükümleri girer.

Türk Ceza Kanunu’nda (TCK), teşebbüs m.35 hükmünde düzenlenmiş olup, suçun icra hareketlerinin başlaması ancak tamamlanamaması halinde cezai sorumluluk doğar. Teşebbüs, ceza hukukunda hem suçun önlenmesi hem de failin kastının cezalandırılması bakımından önemli bir kurumdur.

Bu makalede teşebbüs kavramı, teşebbüs hükümlerinin sınırları, hangi teşebbüslerde cezai sorumluluk doğduğu ve Yargıtay kararları ışığında uygulamadaki sorunlar ele alınacaktır.

II. Teşebbüs Kavramı

TCK m.35’e göre:

“Kişi, işlemeyi kastettiği bir suçu, elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamaz ise teşebbüsten dolayı sorumlu tutulur.”

Teşebbüsün varlığı için üç temel unsur gerekir:

Kastın Varlığı: Failin suç işleme kastına sahip olması,
İcra Hareketlerinin Başlaması: Suçu oluşturan fiillerin yapılmaya başlanması,
Elinde Olmayan Nedenlerle Tamamlanamama: Failin iradesi dışında kalan sebeplerle suçun tamamlanmaması.

III. Teşebbüsün Unsurları

1. Kastın Varlığı

Teşebbüs ancak kasten işlenen suçlarda mümkündür. Taksirle işlenen suçlarda teşebbüs hükümleri uygulanmaz.
Örneğin, bir kişiyi bilerek ve isteyerek yaralamak isteyen failin hedefi vuramaması teşebbüstür; ancak yanlışlıkla bir kazaya sebep olan kişi için teşebbüs söz konusu olamaz.

2. Elverişli Hareketlerin Başlaması

Failin suçu işleme yönünde gerçekleştirdiği hareketlerin suçun icrası için elverişli olması gerekir.

Örneğin, silahını çekip mağdura doğrultarak ateş eden kişi, mağduru vuramazsa kasten öldürmeye teşebbüsten sorumlu olur.

3. Elinde Olmayan Nedenlerle Tamamlanamama

Failin suçu tamamlamaması kendi iradesiyle değil, dış sebeplerle olmalıdır.

Örneğin, merminin isabet etmemesi, mağdurun kaçması gibi.

IV. Teşebbüsün Sınırları

Teşebbüs hükümlerinin uygulanabilmesi için suçun icra hareketlerinin başlamış olması gerekir. İcra hareketleri başlamadan önceki aşamalar hazırlık hareketleri olarak adlandırılır ve cezalandırılmaz (istisnaları hariç).

1. Hazırlık Hareketleri – Teşebbüs Ayrımı

Hazırlık hareketleri: Suçun işlenmesi için araçların temini, plan yapma, keşif yapma gibi aşamalardır.
Teşebbüs: Suçun icra hareketlerine fiilen başlanmasıdır.

Örnek: Bir mağazayı soymak için silah satın almak hazırlıktır; mağazaya girip silahı doğrultmak teşebbüstür.

2. Elverişsiz Teşebbüs

Failin seçtiği araç veya hedef suçun işlenmesine elverişli değilse bu duruma elverişsiz teşebbüs denir.
- Örneğin, öldürmek amacıyla ölü bir kişiye ateş etmek.
- TCK, elverişsiz teşebbüsü de cezalandırır ancak cezada indirim yapılabilir.

3. Gönüllü Vazgeçme (TCK m.36)

Fail, kendi iradesiyle suçun icrasını tamamlamaktan vazgeçerse veya sonucun meydana gelmesini önlerse, teşebbüsten dolayı sorumlu tutulmaz.
Bu durumda yalnızca gerçekleşen neticeden sorumluluk doğar.

V. Teşebbüsün Cezalandırılması

TCK m.35/2, teşebbüs halinde verilecek cezanın belirlenmesini düzenler:

Fail, tamamlanmış suç için öngörülen ceza ile cezalandırılır ancak ceza failin kastı, icra hareketlerinin yoğunluğu ve meydana gelen zararın ağırlığına göre indirilir.
Bu indirim, hâkim takdirine bağlıdır.

VI. Hangi Teşebbüslerde Cezai Sorumluluk Doğar?

1. Kasten İşlenen Suçlar

Teşebbüs yalnızca kasten işlenen suçlarda mümkündür. Failin kastı neticeye yönelik olmalıdır.

Örnek: Kasten yaralama (TCK m.86), kasten öldürme (TCK m.81), hırsızlık (TCK m.141).

2. Teşebbüse Elverişli Suçlar

Neticesi harekete bağlı olan (somut tehlike veya zarar suçları) çoğu suçta teşebbüs mümkündür.
Ancak salt hareket suçlarında teşebbüs tartışmalıdır. Örneğin, hakaret suçu (TCK m.125) tek hareketle gerçekleşir; teşebbüs söz konusu olmaz.

3. Neticesi Sebebiyle Ağırlaşan Suçlar

Kasten yaralama suçunda ölüm meydana gelirse (TCK m.87), teşebbüs hükümleri ölüm neticesi için uygulanmaz; çünkü ağır netice taksirle meydana gelmiştir.
Ancak kasten öldürmeye teşebbüs mümkündür.

4. İhmali Suçlarda Teşebbüs

İhmali suçlarda teşebbüs genellikle uygulanmaz; çünkü suçun icrası “yapmama” ile başlar ve tamamlanır.
Örneğin, yardım etmeme (TCK m.98) suçu ihmali bir suçtur; teşebbüs hükümleri uygulanmaz.

VII. Yargıtay Kararları Işığında Teşebbüs

1. YCGK, 2020/432 E., 2021/310 K.: Failin ateş etmesine rağmen mağdurun yara almaması, kasten öldürmeye teşebbüs olarak değerlendirilmiştir.
2. Yargıtay 1. CD, 2019/2658 K.: Failin bıçakla mağdura saldırıp hafif yaralanmasına neden olması, öldürmeye teşebbüs suçunun icra hareketleri kapsamında görülmüştür.
3. Yargıtay 11. CD, 2018/4723 K.: Hırsızlık amacıyla mağazanın kepenklerini kırıp içeri giren failin, eşyaları çalamadan yakalanması teşebbüs sayılmıştır.
4. Yargıtay 6. CD, 2017/3645 K.: Hakaret suçunun salt hareketle tamamlandığı, bu nedenle teşebbüs hükümlerinin uygulanamayacağı belirtilmiştir.

VIII. Teorik Tartışmalar ve Pratik Sorunlar

1. İcra Hareketinin Başlama Anı

Teşebbüsün başlangıç noktası, her suç tipi için farklı değerlendirilir. Failin hazırlık aşamasından icra aşamasına geçtiğinin tespiti, uygulamada en tartışmalı konudur.

2. Elverişsiz Teşebbüs ve Failin İradesi

Elverişsiz teşebbüsün cezalandırılması, “failin topluma yönelik tehlikeliliği” gerekçesiyle savunulsa da, bazı hukukçular bunun cezalandırma sınırlarını zorladığını ileri sürmektedir.

3. Gönüllü Vazgeçmenin İspatı

Failin gerçekten gönüllü olarak mı yoksa dış sebeplerden dolayı mı suçun icrasını bıraktığının tespiti uygulamada zordur.

4. Kasten Yaralama vs. Öldürmeye Teşebbüs Ayrımı

Yargıtay, kullanılan silah, darbenin yönü, darbe sayısı gibi kriterlere bakarak kasten yaralama mı yoksa öldürmeye teşebbüs mü olduğuna karar vermektedir. Bu ayrım ceza miktarını ciddi şekilde etkiler.

IX. Çözüm ve Öneriler

İcra Hareketleri İçin Objektif Kriterler:
- Yargıtay içtihatlarında icra hareketinin ne zaman başladığına dair somut kriterler daha net belirtilmelidir.
Elverişsiz Teşebbüsün Değerlendirilmesi:
- Cezalandırmanın ölçülülük ilkesi doğrultusunda, elverişsiz teşebbüslerde cezanın alt sınırları yeniden tartışılmalıdır.
Gönüllü Vazgeçmede Açıklık:
- Failin iradesinin belirlenmesi için olay yeri bulguları, tanık beyanları ve teknik deliller titizlikle değerlendirilmelidir.

X. Sonuç

Teşebbüs hükümleri, ceza hukukunun temel kurumlarından biridir ve failin suç kastını cezalandırmak amacıyla düzenlenmiştir. Teşebbüsün sınırları, suçun icra hareketlerinin başlaması, failin kastı ve suçun tamamlanamama nedenleriyle belirlenir.

Hangi teşebbüslerde cezai sorumluluk doğacağı, TCK m.35 ve Yargıtay içtihatlarıyla netleşmektedir. Kasten işlenen suçlar, icra hareketlerinin başlamasıyla teşebbüs aşamasına girer; ancak taksirli veya salt hareket suçlarında teşebbüs hükümleri uygulanmaz.

Özellikle icra hareketinin tespiti, gönüllü vazgeçme ve elverişsiz teşebbüs gibi konular uygulamada sorun yaratmaktadır. Bu nedenle hem teorik hem de pratik açıdan teşebbüs hükümlerinin sınırlarının doğru belirlenmesi, ceza adaletinin sağlanması için kritik önemdedir.

Single Blog Title