Kanada Express Entry Başvurusunda Hangi Hukuki Haklar Gözetilir?

GİRİŞ

Kanada, yüksek nitelikli göçmenleri ülkeye kazandırmak amacıyla oluşturduğu Express Entry sistemi ile göçmenlik hukukunu dijitalleşme, şeffaflık ve hız ilkeleriyle yeniden tanımlamıştır. Ancak bu sistem yalnızca teknik bir sıralama mekanizması değildir. Her Express Entry başvurusu, belirli hukuki haklar, güvenceler ve yargı denetimi olanakları ile çevrilidir.

Bu makalede, Express Entry başvurularında gözetilen hukuki haklar, başvurucunun korunması gereken çıkarları, yargı yolları, anayasaya dayalı teminatlar ve uluslararası hukuk bağlantıları detaylı biçimde ele alınacaktır.

---

1. Express Entry Nedir? Hukuki Çerçevesi Neye Dayanır?

Hukuki Dayanak:

• Immigration and Refugee Protection Act (IRPA)

• Immigration and Refugee Protection Regulations (IRPR)

• Uygulayıcı kurum: Immigration, Refugees and Citizenship Canada (IRCC)

Express Entry, 2015 yılında IRPR kapsamında hayata geçirilen bir göçmenlik başvuru yönetim sistemidir. Asıl göçmenlik hakkı, Express Entry üzerinden değil, bu sistem aracılığıyla erişilen programlar üzerinden elde edilir:

• Federal Skilled Worker Program (FSWP)

• Federal Skilled Trades Program (FSTP)

• Canadian Experience Class (CEC)

• Provincial Nominee Program (PNP) (bazı eyaletler aracılığıyla)

---

2. Başvuru Sahiplerinin Gözetilmesi Gereken Hukuki Hakları

A. Adil İşlem İlkesi (Procedural Fairness)

Kanada hukukuna göre, kamu otoriteleri bireylerle ilişkilerinde adil davranmakla yükümlüdür. Express Entry başvurusunda:

• Ret kararı verilecekse, başvurucuya önceden bilgi verilmesi ve savunma hakkı tanınmalıdır.

• Gerekçeli karar ilkesi gereği, red kararı yazılı olarak ve açıkça bildirilmelidir.

Özellikle “ineligible” veya “incomplete” gibi gerekçelerle yapılan reddilerde, başvurucu bu ilkelere dayanarak Federal Court nezdinde başvuru yapabilir.

---

B. Eşitlik ve Ayrımcılıktan Korunma Hakkı (Charter Section 15)

Kanada Anayasası’nın bir parçası olan Canadian Charter of Rights and Freedoms’a göre, devlet vatandaşlarına ve göçmen adaylarına ayrımcılık yapmadan işlem tesis etmelidir. Bu doğrultuda:

• Din, dil, cinsiyet, yaş, etnik köken gibi unsurlara göre işlem yapılamaz.

• CRS puanlaması objektif kriterlere dayanmalıdır.

Ayrımcılığa maruz kalan bireyler, ilgili idari işlemleri yargı yoluyla denetletebilir.

---

C. Gizlilik ve Veri Koruma Hakkı

Express Entry sistemine yapılan başvurular, ciddi miktarda kişisel veri içerir: pasaport, sabıka kaydı, sağlık raporu, iş deneyimi, aile bilgileri vb. Bu bilgiler:

• Privacy Act (1983) ve Personal Information Protection and Electronic Documents Act (PIPEDA) kapsamında korunmaktadır.

• Başvurucular, kendi verilerine erişme ve yanlış bilgi varsa düzeltilmesini isteme hakkına sahiptir.

---

D. Şeffaflık Hakkı (Access to Information Act)

Başvurucu, IRCC’nin yaptığı değerlendirmelere dair bilgi edinme hakkına sahiptir. Özellikle Global Case Management System (GCMS) Notes talepleriyle:

• Başvurunun hangi gerekçeyle reddedildiği,

• Hangi memurun nasıl değerlendirme yaptığı,

• Nitelikli iş deneyiminin nasıl puanlandığı,

gibi bilgiler öğrenilebilir.

---

3. Ret Kararı Halinde Yargı Denetimi Hakkı

Express Entry başvurularında red alınması durumunda, başvurucunun kanuni yollarla itiraz etme hakkı vardır. Ancak sistemin doğası gereği bazı itiraz yolları sınırlıdır.

A. Federal Court Başvurusu (Judicial Review)

Direct invitation (ITA) sonrasında yapılan PR başvurusu reddedilirse, kişi Federal Court of Canada nezdinde judicial review başvurusu yapabilir.

Süre:

• Red kararının bildiriminden itibaren 15 gün (Kanada içinden),

• 60 gün (yurt dışından).

İnceleme Kapsamı:

• İdarenin kararı “unreasonable” (makul olmayan) bulunursa iptal edilebilir.

• Yeni belge sunumu yapılmaz.

• Yalnızca kararın usul ve gerekçelendirme yönünden denetimi yapılır.

B. Yeniden Başvuru Hakkı

Express Entry sisteminde başvurucu, reddedilmesi halinde yeniden başvuru hakkına sahiptir. Özellikle CRS puanı yetersizse:

• Yeni dil sınavı ile puan artırılabilir,

• İş tecrübesi eklenerek yeniden profil oluşturulabilir,

• PNP (eyalet adaylığı) alınarak ek puan kazanılabilir.

---

4. Sistemsel Tarafsızlık İlkesi

Kanada hükümeti, Express Entry sisteminin algoritmik altyapısında cinsiyet, ırk, etnisite gibi kriterleri barındırmayacağını garanti etmiştir. Bu bağlamda:

• CRS puanlaması tamamen sayısal değerler üzerinden yapılır,

• Sistem kullanıcılarının hiçbir sosyal özelliği, sıralamaya doğrudan etki etmez.

Bununla birlikte, sistemsel hatalar, yapay zekâ destekli ayrımcılık (algoritmik bias) şüphesi gibi durumlar, yasal zeminde tartışmaya açıktır.

---

5. Express Entry Sürecinde Başvuru Sahiplerinin Dikkat Etmesi Gereken Hukuki Konular

A. Belgelerin Gerçeğe Uygunluğu (Misrepresentation – IRPA s.40)

Yanıltıcı bilgi sunulması halinde başvuru reddedilir ve kişi:

• 5 yıl süreyle Kanada’ya yeniden başvuru yapamaz,

• Mevcut başvurusu iptal edilir.

Bu durum mahkeme yoluyla da zor iyileştirilir.

B. Otomatik Karar Sistemleri ve Denetlenebilirlik

Sistemin dijital olması, kararların algoritmalarla alındığı durumları da beraberinde getirir. Bu da:

• Adil yargılanma hakkı (due process),

• İdari kararların denetlenebilirliği (judicial review),

• İnsani durumların dikkate alınması zorunluluğu

ilkeleriyle çelişmemelidir.

---

6. Örnek Kararlar ve İçtihatlar

Hassani v. Canada (2020 FC 408)

Başvurucu, Express Entry başvurusunda belgelerin doğru olmasına rağmen sistem hatası nedeniyle başvurunun ineligible sayıldığını iddia etti. Federal Court, IRCC’nin değerlendirmesinin hatalı ve makul olmadığını belirtti.

Singh v. Canada (2021 FC 173)

Başvurucunun evlilik bağının sahte olduğu gerekçesiyle başvurusu reddedildi. Mahkeme, IRCC’nin makul bir araştırma yapmadan karar verdiğine hükmetti ve karar iptal edildi.

---

7. Uluslararası Hukuki Teminatlar

Kanada, Express Entry gibi göçmenlik sistemlerini uygularken aynı zamanda şu uluslararası sözleşmelere uyum taahhüdü altındadır:

• 1951 Cenevre Mülteci Sözleşmesi

• BM Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşmesi

• BM Irk Ayrımcılığının Önlenmesi Sözleşmesi

Bu sözleşmelere göre göçmenlik işlemleri:

• Ayrımcılıktan uzak,

• Hukuki koruma içeren,

• Şeffaf ve adil olmalıdır.

---

8. Danışmanlık ve Hukuki Destek Almanın Önemi

Kanada hükümeti, Express Entry başvurularında yalnızca:

• ICCRC lisanslı göçmenlik danışmanları (RCIC),

• Kanada Barosu’na kayıtlı avukatlar

aracılığıyla yapılan temsil işlemlerine izin verir. Dolandırıcılık riskinden kaçınmak ve başvuru sürecini hukuki temele oturtmak için profesyonel destek alınmalıdır.

---

9. Sonuç: Express Entry, Teknik Olduğu Kadar Hukuki Bir Süreçtir

Her ne kadar Express Entry teknik bir sıralama aracı gibi görünse de, sürecin tamamı hukuki haklar, idari usul kuralları, anayasal teminatlar ve yargı yolları ile çevrilidir.

Başvurucuların:

• Kararların gerekçeli olup olmadığını denetlemesi,

• Ret halinde yargı denetimi hakkını kullanması,

• Sistemsel ve anayasal ilkeleri takip etmesi,

uzun vadede vatandaşlık dahil olmak üzere birçok hakkın kapısını aralayabilir.