4A – 4B – 4C Farkları ve Emekliliğe Etkisi
1) 4A – 4B – 4C Nedir? Kısa Tanımlar
Türkiye’de sosyal güvenlik sistemi tek çatı altında 5510 sayılı Kanun ile yürür. Halk arasında “SSK–Bağ-Kur–Emekli Sandığı” denilen ayrım, bugün pratikte 4A–4B–4C olarak konuşulur:
-
4A (eski SSK): Bir işverene bağlı, hizmet akdiyle (iş sözleşmesiyle) çalışanlar.
-
4B (eski Bağ-Kur): Kendi adına ve hesabına çalışanlar: esnaf, serbest meslek erbabı, şirket ortaklarının önemli bir kısmı vb.
-
4C (eski Emekli Sandığı): Kamu idarelerinde memur/sözleşmeli personel statüsünde çalışanlar (kamu görevlileri).
Bu ayrım “tek sistem” içinde olsa da, prim ödeme düzeni, prim borcunun sonuçları, işsizlik sigortası, bazı özel emeklilik hesapları ve emekliliğin hangi statüden bağlanacağı bakımından hayatî farklılıklar üretir.
2) Statülerin Temel Farkları: Kimler, nasıl, neye göre?
4A kimdir?
-
Özel sektörde veya kamu kurumunda işçi olarak çalışan,
-
Bordrolu, SGK bildirimi işveren tarafından yapılan,
-
Ücreti üzerinden prim kesilen kişiler.
Kilit nokta: 4A’da primin yatırılması–bildirimi işveren sorumluluğundadır. Çalışan, çoğu durumda “prim yatırılmadı” gerekçesiyle emeklilik hakkını kaybetmez; çünkü SGK uygulamasında işçinin çalışması ispatlanabiliyorsa hizmet tespiti gibi yollarla hak korunabilir.
4B kimdir?
-
Esnaf, tacir, serbest meslek erbabı,
-
Gelir vergisi/kira/meslek kaydı olanlar,
-
Birçok şirkette ortak olanlar,
-
İsteğe bağlı sigortalıların önemli bölümü (pratikte 4B sayılır).
Kilit nokta: 4B’de prim ödeme yükümlülüğü büyük ölçüde bizzat sigortalının kendisindedir.
4C kimdir?
-
Memurlar ve belirli kamu görevlileri,
-
Kamu hizmetine bağlı statülerde çalışanlar.
Kilit nokta: 4C’de bildirim–prim düzeni kamu idaresi tarafından yürütülür; ayrıca bazı unvan ve görevlerde “fiili hizmet süresi zammı / yıpranma” gibi emekliliğe etki eden özel düzenlemeler daha sık gündeme gelir.
3) Prim Ödeme Mantığı: 4A / 4B / 4C’de yükümlülük kimde?
Emeklilikte en çok hak kaybı, “kaç günüm var”dan çok primlerin nasıl oluştuğu ve borcun sonucu üzerinden gelir.
4A’da prim
-
İşveren, çalışanın prime esas kazancını bildirir ve primleri öder.
-
İşçi payı ücretinden kesilir, işveren payı ayrıca işverence ödenir.
-
İşverenin borcu olsa bile, çalışan açısından çoğu durumda “hizmet” korunur (uyuşmazlık halinde dava/tespit yolu).
4B’de prim
-
Sigortalı, primini kendisi öder (veya kendi ticari faaliyeti üzerinden doğar).
-
Düzensiz ödeme/borç birikmesi çok yaygındır.
-
En kritik fark: 4B’de prim borcu, emeklilik aylığının bağlanmasını fiilen durdurabilir. Yani şartlar tamam olsa bile “borç” nedeniyle aylık bağlanması/başlatılması gecikebilir (borcun kapatılması/ yapılandırılması gerekir).
4C’de prim
-
Primler kamu idaresi üzerinden yürür.
-
Emeklilikte derece/kademe, ek gösterge, hizmet süresi gibi parametreler (kişinin dönemine ve mevzuatına göre) önem kazanabilir.
4) Sağlık, Analık, İş Kazası, İşsizlik: Hangi statü ne sağlar?
Bu konu emeklilik kadar önemli çünkü “bugünkü haklar” gelecekteki hizmet planlamasını da etkiler:
-
Sağlık (GSS): Prim günleri ve borç durumu, provizyonu etkileyebilir. 4B’de borçluluk sağlık aktivasyonunda daha sık sorun yaratır.
-
İş kazası / meslek hastalığı: 4A’da işyeri ve iş kazası bildirim süreçleri daha “standart” işler; 4B’de ispat ve bildirim pratikte daha çetin olabilir.
-
İşsizlik sigortası: Genel olarak 4A’lı çalışanlar için 4447 kapsamında işsizlik sigortası gündeme gelir. 4B’de klasik anlamda işsizlik sigortası yoktur (istisnaî bazı sektör/düzenlemeler hariç). Bu da işten ayrılma–prim planlamasını etkiler.
-
Analık/doğum borçlanması: Statü fark etmeksizin (koşullarıyla) emeklilik gününe etki eder; fakat borçlanmaların hangi statü gibi değerlendirileceği ve hangi döneme yazılacağı dikkatle yönetilmelidir.
5) Emekliliğe Etki: Gün–yaş–sigortalılık süresi nereden etkilenir?
Emeklilik şartları (yaş, prim günü, sigortalılık süresi) sigorta başlangıcı tarihine, tabi olunan geçiş hükümlerine ve kişinin statüler arası geçişine göre değişir. Bu nedenle “4A’da şu yaş, 4B’de bu yaş” gibi tek cümlelik şablonlar çoğu dosyada yanıltır.
Buna rağmen, pratikte emekliliğe etkide 3 büyük alan öne çıkar:
-
Hangi statüden emekli olacağınız (4A mı 4B mi 4C mi?)
-
Prim günlerinin sayılması ve niteliği (borçlu gün, çakışan gün, eksik bildirilen gün)
-
4B borcu / şirket ortaklığı gibi durumların emeklilik başvurusunu bloke etmesi
6) Birden Fazla Statü Varsa Emeklilik Hangi Statüden Bağlanır? (2520 gün – “son 7 yıl”)
Uygulamada en çok sorulan soru şudur:
“Hem 4A’lı çalıştım hem Bağ-Kur’um var; emekliliğim hangisinden olacak?”
Burada temel yaklaşım şudur: Emekliliğin hangi statüden bağlanacağını, çoğu durumda son 7 yıl içindeki fiilî hizmet belirler. Halk arasında “son 7 yıl kuralı” denir; uygulamada 2520 gün (7 yıl x 360 gün) üzerinden okunur.
2520 gün kuralının pratik özeti
-
Emeklilik talebinden geriye doğru giderek son 2520 gününüzde hangi statü ağır basıyorsa, aylık genellikle o statüden bağlanır.
-
Eğer son 2520 gün içinde statüler eşitse, genellikle en son tabi olunan statü belirleyici olur.
Not: Bu konu, “hizmet birleştirme” mantığıyla birlikte değerlendirilir. Dosyanın tarihsel aralığı ve mevzuat geçişleri önemlidir.
Neden bu kadar kritik?
Çünkü 4B’de prim borcu, şirket ortaklığı, durdurma/ihya gibi meseleler emeklilik sürecini zorlaştırabilir. Bazı kişiler, şartları daha rahat tamamladığı için 4A’dan emekli olmak ister; bazıları da tam tersine 4C’nin getirdiği bazı haklar nedeniyle kamu hizmetini öne almak ister. Strateji, son 2520 günün planlanması ile şekillenir.
7) Hizmet Birleştirme: SSK–Bağ-Kur–Emekli Sandığı dönemleri birlikte sayılır mı?
Evet, farklı statülerde geçen hizmetler belirli kurallar çerçevesinde birleştirilir. Ama “toplanır biter” kadar basit değildir:
-
Birleştirme, toplam gününüzü artırır.
-
Ancak aylığın hangi statüden bağlanacağı yine yukarıdaki gibi ayrıca belirlenir.
-
Bazı dönemler “çakışma” nedeniyle tek sayılabilir.
-
4B’de bazı dönemler borç/durdurma yüzünden fiilen hizmetten düşebilir; bu da toplamı etkiler.
Uygulama tavsiyesi: e-Devlet/SGK hizmet dökümünde görünen günleriniz “var” diye sevinmeden önce, özellikle 4B satırlarında borç–durdurma–ihya durumlarını ayrıca kontrol edin.
8) Çakışan Sigortalılık: Aynı anda 4A + 4B + 4C olursa ne olur?
Günümüzde en yaygın çakışma senaryosu şudur:
-
Bir kişi bir şirkette 4A’lı çalışan iken, aynı zamanda başka bir şirkette ortaktır veya vergi kaydı nedeniyle 4B doğmuştur.
Burada genel kural: Aynı anda iki statü yürüyorsa “öncelik” kurallarıyla tek statü esas alınır. Hangi statünün geçerli sayılacağı; kişinin fiili durumu, statünün doğuş nedeni ve mevzuatın öncelik düzenine göre değerlendirilir.
Pratik risk: Çakışma düzeltilmezse, kişi “ben 4A’lı çalışıyorum” sanırken SGK bunu 4B’ye çekebilir veya primler boşa/çift yazılabilir; emeklilik aşamasında “gün sayımım değişti” sürprizi yaşanır.
9) 4B Prim Borcu Emekliliği Nasıl Etkiler? (en kritik başlık)
4B’de emeklilik planlamasının kalbi borç yönetimidir.
4B borcunun tipik etkileri
-
Aylığın bağlanmasının gecikmesi: Şartlarınız tamam olsa bile borç nedeniyle aylık başlatma işlemleri tıkanabilir.
-
Sağlık provizyonu sorunları: Borç varken sağlık aktivasyonu problem çıkarabilir (döneme göre değişen uygulamalar).
-
Günlerin “durdurulması” / ihya: Bazı dönemler için durdurma/ihya mekanizmaları devreye girebilir; bu da toplam gün hesabını değiştirir.
4A’dan farkı neden büyük?
4A’da prim borcu çoğu zaman “işveren borcu”dur ve çalışan, çalışmasını ispatladığında günlerini koruyabilir. 4B’de ise borç doğrudan sigortalının kendi borcu olduğu için emeklilik işlemleri üzerinde daha sert bir etkisi olur.
Özet cümle:
4B’liyseniz emekliliğinizin anahtarı sadece gün/yaş değil; borçsuz ve temiz bir hizmet çizelgesidir.
10) Şirket Ortakları, Esnaf, Serbest Meslek: 4B’de sık yapılan hatalar
-
Şirket ortaklığının 4B doğurduğunu fark etmemek (özellikle limited/anonim şirket ortaklıklarında detaylar önemlidir).
-
Vergi kaydı kapanmış olsa bile SGK tescilinin devam ettiğini sanmamak veya tersi.
-
Çakışan 4A–4B durumunu düzeltmemek.
-
Primleri “sonradan topluca öderim” düşüncesiyle biriktirmek (yapılandırmalar her zaman garanti değildir).
-
Emeklilik başvurusu öncesi borç–durdurma–ihya kontrolünü yapmamak.
Bu hataların ortak sonucu: Emeklilik başvurusunda “şartlar tamam” sanılırken, dosya SGK’da borç/tescil/çakışma düzeltmesine takılır.
11) Memurluk (4C) Dönemi: Emeklilikte “kazanılmış hak” mantığı
4C dönemlerinde özellikle:
-
Hizmet süresinin niteliği,
-
Görev/unvan değişimleri,
-
Bazı dönemlerin emekliliğe etkisi (ör. fiili hizmet süresi zammı),
-
Kurum kayıtlarıyla SGK kayıtlarının uyumu
ön plana çıkar.
Kamu görevlileri açısından emeklilik hesabı bazen yalnızca “gün” değil, aynı zamanda “statü/kadro/hizmet sınıfı” okumasını da gerektirir. Bu nedenle 4C dönemi olan kişilerin emeklilik dosyası çoğu zaman daha “belgeli” ilerler.
12) Kısmi Emeklilik, Malullük, Engelli Emekliliği gibi özel yollar
4A–4B–4C ayrımı emeklilikte temel olsa da, bazı özel emeklilik türleri statü ayrımını farklı etkiler:
-
Kısmi emeklilik: Yaş ve gün şartları statü ve başlangıç tarihine göre değişir; strateji gerektirir.
-
Malullük: Çalışma gücü kaybı oranı, sigortalılık süresi ve prim günleriyle birlikte değerlendirilir.
-
Engellilik indirimi/raporla emeklilik: Uygulama koşulları döneme ve statüye göre farklılaşabildiği için kişiye özel inceleme gerekir.
-
Borçlanmalar: Askerlik, doğum, yurtdışı borçlanması gibi kalemler, hangi döneme yazıldığına göre “hangi statüden emekli olacağınız” hesabını bile etkileyebilir.
13) Uygulamada Stratejik Öneriler ve Kontrol Listesi
Emeklilikte hak kaybını azaltmak için pratik bir kontrol listesi:
A) Hizmet dökümünüzü “satır satır” okuyun
-
4A günleri: işyeri, dönem, eksik gün kodları
-
4B günleri: tescil başlangıç/bitiş, borç, durdurma
-
4C günleri: kurum, hizmet süresi, derece/kademe bilgilerinin uyumu
B) Son 2520 gün planlamasını yapın
-
Hangi statüden emekli olmak istiyorsunuz?
-
Son 7 yıl içinde ağırlık hangi statüde?
-
Eşitlik ihtimali var mı?
C) Çakışma var mı?
-
Hem 4A hem 4B görünen dönemler
-
Şirket ortaklığı + bordrolu çalışma çakışması
-
Kamu görevi + diğer faaliyetler
D) 4B borcu “başvuru öncesi” temizlenmeli
Emeklilik başvurusu öncesi borçlar, yapılandırma seçenekleri ve ödeme planı netleştirilmelidir.
14) Sık Sorulan Sorular (SSS)
1) 4A mı 4B mi emeklilik için daha avantajlı?
Tek cevap yok. Sigorta başlangıcı, prim günleri, borç durumu ve son 2520 gün dağılımına göre değişir. 4B borcu olanlar için süreç daha “riskli” ilerleyebilir.
2) Hem 4A hem 4B günüm var; ikisi birlikte sayılır mı?
Hizmetler birleştirilebilir; ancak aynı gün iki statü “çakışıyorsa” genellikle tek statü esas alınır. Emekliliğin hangi statüden bağlanacağı ayrıca belirlenir.
3) “Son 7 yıl” kuralı nedir?
Emekliliğe esas kurum/statü belirlenirken çoğu durumda son 2520 gün içinde hangi statü fazla ise o statü belirleyici olur; eşitse son statü öne çıkar.
4) 4B prim borcum var, emekli olamaz mıyım?
Şartlarınız tamamlansa bile borç, emeklilik işlemlerini geciktirebilir/engelleyebilir. Borcun kapatılması veya yapılandırma gibi çözüm yolları gündeme gelir.
5) İşveren 4A primimi yatırmadıysa günlerim yanar mı?
Çoğu durumda hayır; çalışma olgusunun ispatı ve hizmet tespiti gibi yollarla hak korunabilir. (Somut olayın deliline göre değerlendirilir.)
6) İsteğe bağlı sigorta 4A mı 4B mi sayılır?
Uygulamada çoğunlukla 4B kapsamında değerlendirilir; bu da “hangi statüden emekli olacağım” hesabını etkileyebilir.
7) Şirket ortağıyım ama 4A’lı çalışıyorum; Bağ-Kur çıkar mı?
Çıkabilir. Çakışma ve öncelik kuralları somut duruma göre değerlendirilir; tescil ve primlerin doğru statüde yürütülmesi önemlidir.
8) 4C’den ayrılıp özel sektöre geçtim; emekliliğim ne olur?
Hizmetler birleştirilebilir. Emekliliğin hangi statüden bağlanacağı, özellikle son 2520 gün dağılımına göre şekillenebilir.
9) Borçlanmalar (askerlik/doğum) emeklilik statümü değiştirir mi?
Doğrudan “statü” değiştirmekten çok, günleri ve başlangıç hesabını etkileyerek dolaylı sonuç doğurabilir. Planlı yapılmalıdır.
10) EYT/yaş şartı gibi konular 4A–4B–4C’de farklı mı?
Detaylar kişinin başlangıç tarihine ve tabi olduğu geçiş hükümlerine göre değişir. Bu yüzden kişiye özel analiz gerekir.
Sonuç: Doğru statü = doğru plan + temiz kayıt
4A, 4B ve 4C arasındaki farkları bilmek, emeklilikte “kaç günüm var?” sorusundan daha değerli hale geldi. Çünkü emeklilik sürecinde en fazla sorun çıkaran alanlar şunlardır:
-
Son 2520 günün yanlış yönetilmesi,
-
Çakışan sigortalılık,
-
4B prim borcu ve tescil sorunları,
-
Hizmet dökümündeki eksik/uyumsuz kayıtlar.
Eğer hem 4A hem 4B hem de 4C dönemi olan karma bir çalışma hayatınız varsa, emeklilik başvurusu öncesi mutlaka hizmet dökümünüzün hukuki–teknik analizi yapılmalı; özellikle son 7 yıl/2520 gün ve 4B borç boyutu netleştirilmelidir.
About Post Author
