Şirket Aleyhine Açılan Karşılıksız Çek Davaları ve İcra Takipleri: Hukuki Mahiyet, Şirket Yetkililerinin Cezai ve Mali Sorumluluğu ile Korunma Yolları

Şirket Aleyhine Açılan Karşılıksız Çek Davaları ve İcra Takipleri: Hukuki Mahiyet, Şirket Yetkililerinin Cezai ve Mali Sorumluluğu ile Korunma Yolları

Ticari hayatta ödeme aracı olarak yaygın şekilde kullanılan çeklerin ibraz gününde karşılığının bulunmaması, hamile (çeki elinde bulunduran alacaklıya) hem icra takibi yoluyla alacağını tahsil etme hem de 5941 sayılı Çek Kanunu uyarınca şirket yetkilileri aleyhine cezai şikayette bulunma hakkı tanır.

Çek tüzel kişi (şirket) adına düzenlenmiş olsa dahi, çek karşılığını hazır bulundurmama suçunda ceza sorumluluğu tüzel kişiliğe değil, çeki düzenleyen veya düzenleme tarihinde şirketin imza yetkilisi olan gerçek kişilere (şirket müdürleri/yönetim kurulu üyeleri) aittir. Buna karşın icra takibi ve mali sorumluluk doğrudan şirket tüzel kişiliği nezdinde yürütülür.

Çek Kanunu, İcra ve İflas Kanunu (İİK) ve Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümleri çerçevesinde şirket aleyhine yürütülen karşılıksız çek süreçlerine ilişkin 20 temel esas şu şekildedir:

Çekin Karşılıksız Çıkması Durumunda İlk Yapılması Gereken İşlem Nedir?

Çekin ibraz süresi içinde (çık düzenleme yerinde 10 gün, başka yerde 30 gün) muhatap bankaya ibraz edilmesi ve banka tarafından çekin arkasına “Karşılıksızdır” şerhinin vurulması gerekir. Bu işlem yapılmadan ne icra takibi başlatılabilir ne de ceza davası açılabilir.

Karşılıksız Çek Nedeniyle İcra Takibi Kim Aleyhine Başlatılır?

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile icra takibi (İİK m. 167 vd.), şirket tüzel kişiliği (borçlu) ile çeke ciro veren cirantalar aleyhine başlatılır. Takip doğrudan şirket müdürünün şahsi mal varlığına karşı başlatılamaz.

Karşılıksız Çek Şikayeti (Ceza Davası) Kim Aleyhine Açılır?

Çek Kanunu m. 5 uyarınca karşılıksız çek düzenleme suçu nedeniyle şirket tüzel kişisine hapis veya adli para cezası verilemez. Şikayet, çekin bankaya ibraz edildiği tarihte şirketi temsil ve ilzama yetkili olan gerçek kişi yönetim kurulu üyeleri veya şirket müdürleri aleyhine İcra Ceza Mahkemesi’nde açılır.

Karşılıksız Çek Suçunun Cezası Nedir?

Karşılıksız çıkan her bir çek yaprağı için, çek bedelinden (çek tazminatı ve gecikme faizi hariç) az olmamak üzere 90 güne kadar adli para cezası verilir. Ancak verilecek adli para cezası çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.

Adli Para Cezası Ödenmezse Hapis Cezasına Dönüşür mü?

Evet. Çek Kanunu’ndaki adli para cezaları infaz aşamasında doğrudan hapis cezasına dönüştürülür. Şirket yetkilisi adli para cezasını ödemezse, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeden doğrudan hapse girmesi (her gün için 100 TL üzerinden hesaplanan gün sayısı kadar) emredilir.

Karşılıksız Çek Davalarında Şikayet Süresi ve Görevli Mahkeme

Şikayet hakkı, çekin arka yüzüne karşılıksız şerhinin vurulduğu tarihten itibaren 3 ay ve her halde çekin ibraz tarihinden itibaren 1 yıl içinde kullanılmalıdır. Görevli ve yetkili mahkeme, çekin ibraz edildiği banka şubesinin veya şikayetçinin/borçlunun yerleşim yerindeki İcra Ceza Mahkemesi‘dir.

Şirketteki “Yetki Devri” ve “Çek Düzenleme Yetkisi” Kimleri Sorumlu Kılar?

Şirket yönetim kurulu veya ortaklar kurulu çek düzenleme yetkisini bir murahhas üyeye veya müdüre devretmişse, sorumluluk yetki verilen kişiye aittir. Ancak yetki devri Ticaret Sicili’ne tescil ve ilan edilmemişse, sicilde görünen tüm yetkili müdürler/yönetim kurulu üyeleri cezai olarak sorumlu tutulur.

“Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı” Nedir?

Karşılıksız çek davası açıldığında mahkeme, şirket yetkilisi ve şirket tüzel kişisi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verir. Bu karar UYAP ve RISK MERKEZİ sistemine işlenir; yasaklı kişiler ve şirketler bankalardan yeni çek karnesi alamaz.

İcra Takibinde “Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu” Nasıl İşler?

Alacaklı icra dairesine başvurarak şirkete Ödeme Emri (Örnek No: 10) gönderilmesini sağlar. Ödeme emrinin tebliğinden itibaren şirketin 5 gün içinde itiraz etme, 10 gün içinde borcu ödeme hakkı vardır. Borç ödenmez veya itiraz edilmezse haciz safhasına geçilir.

Şirket İcra Takibine Hangi Gerekçelerle İtiraz Edebilir?

Şirket 5 gün içinde İcra Hukuk Mahkemesi’ne başvurarak:

• İmzaya itiraz (çekteki imzanın şirket yetkilisine ait olmadığı),

• Borca itiraz (borcun ödendiği, zamanaşımına uğradığı),

• Yetki itirazı (icra dairesinin yetkisiz olduğu) gerekçelerini ileri sürebilir.

İmzaya İtiraz Durumunda Cezai ve İcraî Süreç Nasıl Etkilenir?

İmzaya itiraz edilmesi icra takibini durdurmaz (mahkemeden takibin durdurulması kararı alınmadıkça). Ancak çekteki imza sahte ise ve şirket yetkilisine ait olmadığı grafolojik incelemeyle kanıtlanırsa, hem icra takibi iptal edilir hem de ceza davasından beraat kararı verilir.

Karşılıksız Çekte Zamanaşımı Süreleri Ne Kadardır?

• Kambiyo Takibi Zamanaşımı: Çekin ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıldır. Bu süre dolduktan sonra kambiyo takibi yapılamaz; sadece genel hükümlere göre sebepsiz zenginleşme veya ilamsız takip yapılabilir.

• Cezai Şikayet Zamanaşımı: Karşılıksız şerhinden itibaren 3 ay / 1 yıl şikayet süresidir.

Bankanın Karşılıksız Çekteki “Kanuni Sorumluluk Tutarı” Nedir?

Muhatap banka, karşılıksız çıkan her bir çek yaprağı için Kanun ile belirlenen zorunlu sorumluluk tutarını (her yıl güncellenen miktar) hamil talep ettiği takdirde şirketin hesabında para olmasa dahi ödemekle yükümlüdür.

Karşılıksız Çek Suçunda “Cezadan ve Davadan Düşme” Nasıl Sağlanır?

Ceza yargılaması veya infaz aşamasında; borcun (çek bedeli, faiz ve takip giderleri) alacaklıya ödenmesi veya alacaklının şikayetten vazgeçmesi (feragat) halinde, ceza davası düşer, verilmiş olan hapis/para cezası ve çek yasağı tüm sonuçlarıyla ortadan kalkar.

Çekin “İflas/Konkordato” Sürecinde Karşılıksız Çıkması

Şirket hakkında Konkordato Geçici Mühleti verilmişse, mühlet süresince şirket aleyhine icra takibi yapılamaz ve başlamış takipler durur. Ancak mühletten önce ibraz edilip karşılıksız kalan çekler için yetkililerin cezai sorumluluğu devam edebilir.

Çeki Düzenleyen Şirket Yetkilisinin “İstifa Etmesi” Sorumluluğu Kaldırır mı?

Hayır. Sorumluluk, çekin bankaya ibraz edildiği tarihteki yetkiliye aittir. Çek düzenlendikten sonra yetkilinin istifa etmesi fakat istifanın ibraz tarihinden önce Ticaret Sicili’nde tescil/ilan edilmemiş olması halinde eski yetkilinin cezai sorumluluğu devam eder.

Çekte “Hamiline” veya “İleri Tarihli (Vadeli)” Düzenleme Durumu

Türkiye’de çeklerin ileri tarihli (vadeli) basılması yaygındır. Ancak hukuken çek görüldüğünde ödenir. Çek üzerinde yazılı keşide tarihinden önce bankaya ibraz edilip karşılıksız çıkartılması halinde de geçici yasal düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla icra ve ceza süreçleri tetiklenebilir.

Karşılıksız Çek Suçunda “Önödeme” veya “Uzlaştırma” Var mıdır?

Çek Kanunu kapsamındaki karşılıksız çek düzenleme suçu özel bir ceza hükmü taşıdığından Ceza Muhakemesi Kanunu’ndaki uzlaştırma veya önödeme kurumlarına tabi değildir. Tek kurtuluş borcun ödenmesi veya şikayetten vazgeçilmesidir.

Karşılıksız Çek Nedeniyle Şirket Mallarına Haciz ve Muhafaza İşlemleri

İcra takibinin kesinleşmesiyle birlikte alacaklı borçlu şirketin; banka hesaplarına (e-haciz), araçlarına, taşınmazlarına, üçüncü kişilerdeki alacaklarına (İİK m. 89 ihbarnamesi) ve şirket merkezindeki menkul mallarına haciz koydurup muhafaza (yediemin) işlemi yaptırabilir.

Şirketlerin Karşılıksız Çek Riskine Karşı Alabileceği Hukuki Korunma Tedbirleri

• Şirket imza sirkülerinde çek imzalamaya yetkili kişileri ve sınırlarını net olarak belirlemek,

• Şirketten ayrılan müdürlerin yetki iptallerini derhal Ticaret Sicili’nde tescil ve ilan ettirmek,

• Karşılıksız kalan çeklerde alacaklı ile derhal yazılı bir yapılandırma/itfaplanı protokolü imzalayarak ceza davası riskini bertaraf etmek,

• Şirket finansal krizde ise zamanında konkordato veya yapılandırma mekanizmalarına başvurmak.